دوره 13، شماره 4 - ( 10-1404 )
جلد 13 شماره 4 صفحات 73-57 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Nejadebrahimi A, mohammadzadeh jamlian H, Esmaeilisangari H. (2026). Reconstructing the Architecture of the Jameh Kabir (Jom’e) Mosque of Tabriz through Historical Documents: From Its Origins to the Qajar Period. JRIA. 13(4), 57-73. doi:10.61882/jria.13.4.4
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1816-fa.html
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1816-fa.html
نژادابراهیمی احد، محمدزاده جمالیان حانیه، اسمعیلی سنگری حسین.(1404). تطبیق مستندات و مکتوبات تاریخی برای بازآفرینی معماری مسجد جامع کبیر (جمعه مسجد)تبریز از شکلگیری تا دوره قاجار پژوهشهاي معماري اسلامي 13 (4) :73-57 10.61882/jria.13.4.4
1- گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
2- دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
3- گروه بنا، پژوهشکده ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، تهران، ایران.
2- دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
3- گروه بنا، پژوهشکده ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، تهران، ایران.
چکیده: (1428 مشاهده)
مسجدجامع شهر تبریز یکی از میراث معماری ایران است که در جریان وقایع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دچار دگرگونیهای متعددی شده است. این مسجد در بخش مرکزی شهر تبریز و در کنار مجموعه بازار تاریخی آن قرار گرفته است که از گذشته تاکنون، مابین آثار مورخان و سیاحان، نشانههایی از این مسجد وجود دارد. با توجه به اسناد تاریخی ریشه اولیه شکلگیری این مسجد مربوط به صدراسلام و تاریخ دقیق ساخت آن مجهول است. علیرغم اهمیت مسجد، پژوهشهای اندکی درباره آن انجام شده ودر خصوص شناخت تحول فضایی و کالبدی آن، پژوهش مؤثری صورت نگرفته است. هدف پژوهش حاضر، مطالعه جامع، بررسی اسناد و مدارک موجود برای دست یافتن به تحول عناصر فضایی و کالبدی مسجد برای ارائه تصویری صحیح و مستند از فرایند شکلی مسجد، بازآفرینی فرم ظاهری آن از شکلگیری تا دوره قاجار است. در انجام پژوهش از روش تحلیلی-توصیفی بهره گرفته متعددی از اولین قرون اسلامی تا به امروز در این مسجد انجام شده است. از تحولات برجسته این مسجد میتوان به احداث محراب گچبری در دوره ایلخانی، گسترش مسجد از قسمت شمالی در دوره ترکمانی، تغییر فرم دوگنبدی به پوشش تاق و چشمه در دوره شد و گردآوری اطلاعات بر اساس مطالعات کتابخانهای، پیمایش میدانی و بررسی نمونههای مشابه بود. نتایج پژوهش نشان میدهد مسجد جامع کبیر تبریز بر روی بقایای معماری صدراسلام و دورههای متاخر احداث و ساختوسازهای قاجار اشاره کرد. علاوه بر این تغییرات قسمت اصلی مسجد در ادوار تاریخی مختلف از صدراسلام تا کنون چند مسجد، مدرسه وکتابخانه به هسته اولیه مسجد افزوده شده است.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره)
دریافت: 1404/2/19 | پذیرش: 1404/5/19 | انتشار: 1404/10/1
دریافت: 1404/2/19 | پذیرش: 1404/5/19 | انتشار: 1404/10/1
فهرست منابع
1. اسمعیلی سنگری، حسین، و وحید ایلائی. ۱۳۹۳. بازخوانی اسناد کتیبهای غیرمنقول در میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز. پژوهشهای معماری اسلامی ۲ (۴): ۱۳۲-۱۰۷.
2. باقرزاده کثیری، شهره، مهروش کاظمی شیشوان، اکرم حسینی، و سید مهدی سید الماسی. 1400. خوانش نظریه اتمسفر (پیتر زومتور) در تحلیل کیفیت فضایی مساجد آذربایجان شرقی (نمونه موردی: مساجد جامع تبریز، میانه، سراب، اهر، بناب و عجب شیر). اندیشه معماری 5(10): 109_123.
3. پیرنیا، محمدکریم. 1380. سبکشناسی معماری ایرانی. تدوین توسط غلامحسین معماریان. تهران: پژوهنده معمار.
4. حاجیقاسمی، جلیلیان، صابونیانیزد، فرجو، موسویروضاتی، خرم، نوربخش، شهنواز، رسولی، و زرینی. 1383 الف. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: مساجد. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
5. حاجیقاسمی، صابونیانیزد، موسویروضاتی، خرم، نوربخش، شهنواز، رسولی، و زرینی. 1383 ب. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: مساجد جامع. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
6. حاجیقاسمی، صابونیانیزد، موسویروضاتی، خرم، نوربخش، شهنواز، رسولی، و زرینی. 1383 ج. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: دفتر دوم مساجد اصفهان. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
7. دیباج، اسماعیل. 1346. آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان. تهران: انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
8. ذکاء، یحیی. 1368. زمینلرزههای تبریز. تهران: کتابسرا.
9. روزبهان خنجی اصفهانی، فضلالله. 1382. تاریخ عالم آرای امینی. تصحیح محمد اکبر عشیق. تهران: مکتوب.
10. رضازادهاردبیلی، مجتبی، مجید سیدیساروی، و سارا طاهریامیری. 1397. مطالعه تطبیقی پلان و گنبد جمعه مسجد اردبیل یا پلانها و گنبدهای مشابه به جهت بررسی ترسیم صحیح منحنی گنبد. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی 23 (3): 69-82.
11. رئیسنیا، رحیم. 1379. بیان المنازل نصوح مطراقچی. سازمان میراث فرهنگی کشور.
12. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی. ۱۳53. آرشیو سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی.
13. سرابی، مینا، لیدا بلیلان، و بهرام آجورلو. 1399. بازآفرینی ساختار معماری مسجد حسن پادشاه در تبریز (بر اساس منابع تاریخی و بقایای معماری موجود). هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی 25 (1): 91- 104.
14. سلماسیزاده، جواد. 1352. مسجد جامع تبریز. مجله وحید (116): 532- 540.
15. شکرپور، شهریار. 1393. رابطه میان قدرت و هنر در عصر ایلخانی (مورد بررسی: کتیبههای معماری دوره ایلخانی). رساله دکتری. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده هنر و معماری.
16. شهیدانی، شهاب، و اکبر شاهمندی. 1392. بررسی ابعاد تاریخی و هنری کتیبه سردر مسجد جامع تبریز. کتاب ماه هنر(180):58
17. طباطبایی تبریزی، محمدرضا. 1389. تاریخ اولادالاطهار. به کوشش محمد الوانساز خویی. تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
18. طوفان، سحر، و سحر جدایی. 1400. مطالعه تطبیقی محرابهای مساجد جامع تبریز و مرند. معماری و شهرسازی ایران 12(2): 43_54.
19. عباسزاده، مظفر، و لیلا دانش. 1400. بررسی ساختار معماری و دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع ارومیه. مطالعات معماری ایران 10 (19): 91- 113.
20. عزیزپورشویی، عارف، و احد نژادابراهیمی. 1402. مطالعه تطبیقی برای شناخت معماری مساجد تیموری و ترکمانی بر اساس مؤلفههای کالبدی. جستارهای تاریخی 14 (1): 161- 187.
21. قبادیانی مروزی، ناصر خسرو. 1356. سفرنامه ناصر خسرو. چاپ دوم. به کوشش نادر وزینپور.
22. قطران تبریزی.1333.دیوان حکیم قطران تبریزی.
23. کارنگ، عبدالعلی. 1351. آثار باستانی آذربایجان. تهران: انجمن آثار ملی.
24. کبیرصابر، محمدباقر، حامد مظاهریان، و مهناز پیروی. 1393. ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز. مطالعات معماری ایران 3 (6): 5- 23.
25. کربلایی، حافظ حسین. 1349. روضاتالجنان و جناتالجنان. تصحیح و تعلیق توسط جعفر سلطانالقرائی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
26. مکینژاد، مهدی، حبیبالله آیتاللهی، و محمدمهدی هراتی. 1388. تناسبات و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع کبیر تبریز. هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی 40(1): 81- 88.
27. مستوفی قزوینی، حمدالله. 1378.نزهه القلوب.
28. مشکور، محمد جواد. 1352. تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
29. مینورسکی، ویلادیمیر. 1337. تاریخ تبریز. به کوشش عبدالعلی کارنگ. انتشارات تهران.
30. نادرمیرزا، قاجار. 1373. تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز. به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: ستوده.
31. نخجوانی،حسین. 1333. مسجد جامع تبریز وشرح کتیبه های آن. زبان وادب فارسی،شماره29.
32. نژادابراهیمی، احد، حسین اسمعیلی سنگری، و حانیه محمدزاده جمالیان. 1402. ساختار معماری و دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع کبیر تبریز. هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی 28(4): 39- 54.
33. وهابزاده، عبدالرحمن. ۱۳۵۲-۱۳۵۳. آرشیو شخصی (مجموعه عکسها).
34. وهابزاه، عبدالرحمن. 1390. پژوهشی در مجموعه مسجد جامع بازار تبریز. اثر (53): 139- 156.
35. ویلبر، دونالدنیوتن. 1965. معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانیان. ترجمهی عبدالله فریار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
36. هیلنبرند، رابرت. 1994. هنر و معماری اسلامی. ترجمهی باقرزاده شیرازی. تهران: روزنه.
37. یورایدین، حسین. 1963. نصوح مطراقچی. رساله دکتری. آنکارا: دانشگاه آنکارا، دانشکده الهیات.
38. Abbaszadeh, Mozaffar, and Leila Danesh. 2021. Architectural Structure and Historical Timeline of Masjid-i Jami at Urmia. Journal of Architecture Studies 10(19): 91-113.
39. Azizpour Shooyi, Aref, and Ahad Nejad Ebrahimi. 2023. Comperative Study of Timurid and Turkmen Mosques Architecture based on the Physical Components. Jostarha-ye Tarixi 14(1): 161-187.
40. Bagherzadeh Kathiri, Shahreh, Mahroush Kazemi Shishvan, Akram Hosseini, and Seyed Mehdi Seyed Almasi. 2021. Khanesh-e Nazariyeh-ye Atmosphere (Peter Zumthor) dar Tahlil-e Keyfiyat-e Fazayi-ye Masajed-e Azarbayjan-e Sharghi (Case Studies: Jame' Mosques of Tabriz, Mianeh, Sarab, Ahar, Bonab and Ajabshir). Andisheh-ye Memari 5(10): 109-123. JR_ATJIK-5-10_007 [DOI:10.52547/kimiahonar.10.40.109]
41. Dibaj, Ismail. 1967. Antiquities and Historical Buildings of Azerbaijan. Tehran: Celebration of the Iranian Empire. Central Council.
42. Esmaili Sangari, Hossein, and Vahid Ilaei. 2014. Deciphering of Immovable Inscription Documents in World Heritage of Tabriz Historic Bazaar Complex. Journal of Researches in Islamic Architecture 2(4): 107-132
43. Haji Ghasemi, Jalilian, Sabounian Yazd, Farjoo, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, and Zarini, 2004. Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: Mosques. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh.
44. Haji Ghasemi, Sabounian Yazd, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, and Zarini. 2004. Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: Public Mosques. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh.
45. Haji Ghasemi, Sabounian Yazd, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, and Zarini. 2004. Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: Mosques of Isfahan. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh.
46. Hillennbrand, Robert. 1994. Islamic Art and Architecture. Translated by Baqerzadeh Shirazi. Tehran: Rozaneh.
47. Kabir saber, Mohammad Bagher, Hamed Mazaherian, and Mahnaz Peyrovi. 2014. Architectural Morphology in Kabood Mosque of Tabriz (Iran). Journal of Iranian Architecture Studies 3(6): 5-23.
48. Karang, Abdolali. 1972. Azerbaijan's Archaeological Artefacts. Tehran: National Monuments Association.
49. Karbalayi, Hafez Hossein. 1970. The Shrines of Paradise and the Gardens of Paradise. Corrected and Commented by Ja'far Sultan al-Qara'I. Tehran: Translating and Publishing Books Agency.
50. Maki Nejad, Mehdi, Habibollah Ayatollahi, and Mohammad Mehdi Herati. 2009. Proportion and Composition in the Altar Inscription of the Tabriz Grand Mosque. Journal of Fine Arts- Visual Arts 40(1): 81-88.
51. Mashkoor, Mohammad Javad. 1973. History of Tabriz until the end of the ninth century AH. Tehran: The Society for the Appreciation of Cultural Works and Dignitaries.
52. Minorsky, Vladimir. 1958. History of Tabriz. Translated and Annotated by Abd al-Ali Karang. Tehran Publications.
53. Mostowfi Qazvini, Hamdollah. 1999. Nozhat al-Qolub.
54. Nader Mirza Qajar. 1994. History and Geography of the Royal Palace of Tabriz. With the Efforts of Gholamreza Tabatabaei. Tehran: Sotoudeh.
55. Nakhjovani, Hossein. 1954. Masjed-e Jame'-ye Tabriz va Sharh-e Katibeh-haye An. Zaban va Adab-e Farsi, no. 29.
56. Naser Khusraw Qobadiani Marvazi. 1977. Safarnameh-ye Nasir Khusraw. 2nd ed. Edited by Nader Vazinpour.
57. Nejad Ebrahimi, Ahad, Hossein Esmaeili Sangari, and Hanieh Mohammadzadeh Jamalian. 2024. Examining Architectural Structure and Anatomical Historical Periodization Jameh Kabir Mosque of Tabriz. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning 28(4): 39-54.
58. Pirnia, Mohammad Karim. 2001. Iranian Architectural Stylistics. Compiled by Gholamhossein Ma'amarian. Tehran: Pjuhondeh-e-Mu'amar.
59. Qatran Tabrizi. 1954. Divan-e Hakim Qatran Tabrizi.
60. Raeinia, Rahim. 2000. Beyān al-Manāzel by Nasuh Matrakçı. Iranian Cultural Heritage Organization
61. Reza Zadeh Ardabili, Mojtaba, Majid Seyedi Saravi, and Sara Taheri Amiri. 2018 Comparative Study from the Plan and Section of Ardabil's Jome Mosque with Similar Plans and Domes in order to Drawing Original Dome'S Curve. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning 23(3): 69-82.
62. Roozbehan Khenji Esfahani, Fazlollah. 2003. History of Amini's Scholars. Edited by Mohammad Akbar Ashiq. Tehran: Maktub.
63. Salmasizadeh, Javad. 1973. Masjed-e Jame'-ye Tabriz. Majalleh-ye Vahid (116): 532-540.
64. Sarabi, Mina, Leila Balilan, and Bahram Ajorlou. 2021. Architectural Recreation of Hassan Padishah Mosque in Tabriz. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning 25(1): 91-104.
65. Sazman-e Miras-e Farhangi, Sanaye Dasti va Gardeshgari-ye Ostan-e Azarbayjan-e Sharghi (East Azerbaijan Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization). 1974. Archive of the East Azerbaijan Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization.
66. Shahidani, Shahab, and Akbar Shahmandi. 2013. Barrasi-ye Ab'ad-e Tarikhi va Honari-ye Katibeh-ye Sardare Masjed-e Jame'-ye Tabriz. Mahnameh-ye Ketab-e Mah-e Honar (180): 58
67. Shokarpour, Shahriar. 2014. Relation between Power and Art in the Il- Khanid Period (Case Study: Inscription in the il- Khanid Architecture). PhD Thesis. Tehran: Tarbiat Modares University.
68. Tabatabaei Tabrizi, Mohammad Reza. 2010. History of the Sons of the Pure Ones, with the Assistance of Mohammad Alvansazkhoei. Tehran: Islamic Consultative Assembly.
69. Toofan, Sahar, and Sahar Jodaei. 2021. Motale'e-ye Tatbighi-ye Mehrab-haye Masajed-e Jame'-ye Tabriz va Marand. Memari va Shahrsazi-ye Iran 12(2): 43-54. 12(2), 43-54. doi: 10.30475/isau.2020.185847.1350
70. Vahabzadeh, Abdolrahman. 1973-1974. Personal Archive (Collection of Photographs).
71. Vahabzadeh, Abdolrahman. 2011. A Study on Jami Mosque Complex of Tabriz Bazaar. Athar Journal (53): 139-156.
72. Wilber, Donald Newton. 1965. Islamic Architecture of Iran during the Ilkhanate Period. Translated by Abdallah Fariyar. Tehran: Scientific and Cultural Publications Company.
73. Yuraidin, Hossein. 1963. Nasuh Motraqchi. PhD Thesis. Ankara: Faculty of Theology, Ankara University.
74. Zaka, Yahya. 1989. Earthquakes of Tabriz. Tehran: Ketabsara.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
Journal of Researches in Islamic Architecture is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
