دوره 13، شماره 4 - ( 10-1404 )
جلد 13 شماره 4 صفحات 0-0 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Nejadebrahimi A, mohammadzadeh jamlian H, Esmaeilisangari H. (2026). Reconstructing the Architecture of the Jameh Kabir (Jom'e) Mosque of Tabriz through Historical Documents: From Its Origins to the Qajar Period. JRIA. 13(4),
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1816-fa.html
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1816-fa.html
نژادابراهیمی احد، محمدزاده جمالیان حانیه، اسنعیلی سنگری حسین.(1404). تطبیق مستندات و مکتوبات تاریخی برای بازآفرینی معماری مسجد جامع کبیر (جمعه مسجد)تبریز از شکلگیری تا دوره قاجار پژوهشهاي معماري اسلامي 13 (4)
1- دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
2- گروه بنا، پژوهشکده ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، تهران، ایران.
2- گروه بنا، پژوهشکده ابنیه و بافتهای تاریخی، پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، تهران، ایران.
چکیده: (135 مشاهده)
مسجدجامع شهر تبریز یکی از میراث معماری ایران است که در جریان وقایع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دچار دگرگونیهای متعددی شده است. این مسجد در بخش مرکزی شهر تبریز و در کنار مجموعه بازار تاریخی آن قرار گرفته است که از گذشته تاکنون، مابین آثار مورخان و سیاحان، نشانههایی از این مسجد وجود دارد. با توجه به اسناد تاریخی ریشه اولیه شکلگیری این مسجد مربوط به صدراسلام و تاریخ دقیق ساخت آن مجهول است. علیرغم اهمیت مسجد، پژوهشهای اندکی درباره آن انجام شده ودر خصوص شناخت تحول فضایی و کالبدی آن، پژوهش مؤثری صورت نگرفته است. هدف پژوهش حاضر، مطالعه جامع، بررسی اسناد و مدارک موجود برای دست یافتن به تحول عناصر فضایی و کالبدی مسجد برای ارائه تصویری صحیح و مستند از فرایند شکلی مسجد، بازآفرینی فرم ظاهری آن از شکلگیری تا دوره قاجار است. در انجام پژوهش از روش تحلیلی-توصیفی بهره گرفته متعددی از اولین قرون اسلامی تا به امروز در این مسجد انجام شده است. از تحولات برجسته این مسجد میتوان به احداث محراب گچبری در دوره ایلخانی، گسترش مسجد از قسمت شمالی در دوره ترکمانی، تغییر فرم دوگنبدی به پوشش تاق و چشمه در دوره شد و گردآوری اطلاعات بر اساس مطالعات کتابخانهای، پیمایش میدانی و بررسی نمونههای مشابه بود. نتایج پژوهش نشان میدهد مسجد جامع کبیر تبریز بر روی بقایای معماری صدراسلام و دورههای متاخر احداث و ساختوسازهای قاجار اشاره کرد. علاوه بر این تغییرات قسمت اصلی مسجد در ادوار تاریخی مختلف از صدراسلام تا کنون چند مسجد، مدرسه وکتابخانه به هسته اولیه مسجد افزوده شده است.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
مطالعات موضوعی در معماری و شهرسازی اسلامی (مانند ايده های فضائی- هندسی، نمادها، آرايه ها، احجام و غیره)
دریافت: 1404/2/19 | پذیرش: 1404/5/19 | انتشار: 1404/10/1
دریافت: 1404/2/19 | پذیرش: 1404/5/19 | انتشار: 1404/10/1
فهرست منابع
1. اسمعیلی سنگری، حسین؛ ایلائی، وحید. ۱۳۹۳. بازخوانی اسناد کتیبهای غیرمنقول در میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز. پژوهشهای معماری اسلامی.۲ (۴) :۱۳۲-۱۰۷
2. پیرنیا، محمدکریم. 1380. سبک شناسی معماری ایرانی. تدوین: غلامحسین معماریان. چاپ 21 . تهران: پژوهنده معمار.
3. حاجیقاسمی؛ جلیلیان؛ صابونیانیزد؛ فرجو؛ موسویروضاتی؛ خرم؛ نوربخش؛ شهنواز؛ رسولی؛ زرینی. 1383. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: مساجد. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
4. حاجیقاسمی؛ صابونیانیزد؛ موسویروضاتی؛ خرم؛ نوربخش؛ شهنواز؛ رسولی؛ زرینی. 1383. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران:مساجد جامع. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
5. حاجیقاسمی؛ صابونیانیزد؛ موسویروضاتی؛ خرم؛ نوربخش؛ شهنواز؛ رسولی؛ زرینی1383. گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران:دفتر دوم مساجداصفهان. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی و روزنه.
6. دیباج، اسماعیل. 1346. آثار باستانی وابنیه تاریخی آذربایجان. تهران: انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
7. ذکاء، یحیی. 1368. زمین لرزههای تبریز. تهران:کتابسرا.
8. روزبهان خنجی اصفهانی، فضل الله. 1382. تاریخ عالم آرای امینی. تصحیح محمد اکبر عشیق. تهران: مکتوب.
9. رضازادهاردبیلی، مجتبی؛ سیدیساروی، مجید؛ طاهریامیری، سارا. 1397. مطالعه تطبیقی پلان و گنبد جمعه مسجد اردبیل یا پلانهاوگنبدهای مشابه به جهت بررسی ترسیم صحیح منحنی گنبد نشریه هنرهای زیبا -معماری و شهرسازی، 23 (3)، 69_82.
10. رئیس نیا، رحیم. 1379. بیان المنازل نصوح مطراقچی. سازمان میراث فرهنگی کشور.
11. سرابی، مینا؛ بلیلان، لیدا؛ آجورلو، بهرام. 1399. بازآفرینی ساختار معماری مسجد حسن پادشاه در تبریز (براساس منابع تاریخی وبقایای معماری موجود). نشریه هنرهای زیبا -معماری ئ شهرسازی، 25 (1)، 91_104.
12. شکرپور، شهریار. 1393. رابطه میان قدرت وهنر در عصر ایلخانی(مورد بررسی :کتیبه های معماری دوره ایلخانی). رساله دکتری. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده هنر و معماری.
13. طباطبایی تبریزی، محمدرضا. 1389. تاریخ اولادالاطهار. به کوشش محمد الوانساز خویی. تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
14. عباسزاده، مظفر؛ دانش، لیلا. 1400. بررسی ساختار معماری و دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع ارومیه. دو فصلنامه علمی مطالعات معماری ایران،10(19)، 91-113.
15. عزیزپورشویی، عارف؛ نژادابراهیمی، احد. 1402. مطالعه تطبیقی برای شناخت معماری مساجد تیموری و ترکمانی براساس مؤلفههای کالبدی. جستارهای تاریخی14(1)، 161-187.
16. کارنگ، عبدالعلی. 1351. آثار باستانی آذربایجان. تهران: انجمن آثار ملی
17. کبیرصابر، محمدباقر؛ مظاهریان، حامد؛ پیروی، مهناز. 1393. ریخت شناسی معماری مسجد کبود تبریز. مطالعات معماری ایران 3(6)، 5-23.
18. کربلایی، حافظ حسین. 1349. روضات الجنان وجنات الجنان. تصحیح و تعلیق جعفر سلطانالقرائی، تهران: بنگاه ترجمه ونشر کتاب
19. مکی نژاد، مهدی؛ آیت اللهی، حبیب الله؛ هراتی، محمدمهدی. 1388. تناسبات و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع کبیر تبریز. تهران: نشریه هنرهای زیبا -هنرهای تجسمی، 40(1)، 81_88.
20. مشکور، محمد جواد. 1352. تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم. تهران: انجمن آثار ومفاخر فرهنگی.
21. مینورسکی، ویلادیمیر. 1337. تاریخ تبریز. به کوشش عبدالعلی کارنگ، تهران.
22. نادرمیرزا، قاجار. 1373. تاریخ وجغرافیای دارالسلطنه تبریز. به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد. تهران: ستوده.
23. نژادابراهیمی، احد؛ اسمعیلی سنگری، حسین؛ محمدزاده جمالیان، حانیه. 1402. ساختار معماری و دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع کبیر تبریز. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 28(4): 39-54.
24. وهابزاه، عبدالرحمن. 1390. پژوهشی در مجموعه مسجد جامع بازار تبریز. اثر فصلنامه علمی فنی هنری، 53، 156-139.
25. ویلبر،دونالدنیوتن. 1965. معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانیان. ترجمه: عبدالله فریار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
26. هیلن برند، رابرت. 1994. هنر ومعماری اسلامی. ترجمه: باقرزاده شیرازی. تهران: انتشارات روزنه.
27. یورایدین،حسین. 1963. نصوح مطراقچی. رساله دکترا: دانشگاه آنکارا، دانشکده الهیات،آنکارا.
28. Abbaszadeh, Mozaffar, & Danesh, Leila. (2021). Architectural Structure and Historical Timeline of Masjid-i Jami at Urmia. JOURNAL OF ARCHITECTURE STUDIES, 10(19 ), 91-113.
29. Azizpour Shooyi, Aref, & Nejad Ebrahimi, Ahad. (2023). Comperative Study of Timurid and Turkmen mosques architecture based on the physical components, Jostarha-ye Tarixi, 14(1), 161-187.
30. Dibaj, Ismail. (1967). Antiquities and Historical Buildings of Azerbaijan. Tehran: Celebration of the Iranian Empire. Central Council
31. Esmaili Sangari, Hossein; Ilaei, Vahid. (2014). Deciphering of Immovable Inscription Documents in World Heritage of Tabriz Historic Bazaar Complex, Journal of Islamic Architecture Research, 2(4), 107-132.
32. Haji Ghasemi, Jalilian, Sabounian Yazd, Farjoo, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, & Zarini, (2004). Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: mosques. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh
33. Haji Ghasemi, Sabounian Yazd, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, & Zarini. (2004). Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: public mosques. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh
34. Haji Ghasemi, Sabounian Yazd, Mousavi Rouzati, Khoram, Nourbakhsh, Shahnavaaz, Rasouli, & Zarini. (2004). Cultural Treasure of Islamic Architectural Works of Iran: mosques of Isfahan. Tehran: Shahid Beheshti University, Faculty of Architecture and Urban Planning, Center for Documentation and Research, Rozeneh.
35. Hillennbrand, Robert. (1994). Islamic Art and Architecture, translated by Baqerzadeh Shirazi, Tehran: Rozaneh.
36. Kabirsaber, Mohammad Bagher, Mazaherian, Hamed. & Peyrovi, Mahnaz. (2022). Architectural Morphology in Kabood Mosque of Tabriz (Iran). Journal of Iranian Architecture Studies, 3(6), 5-23.
37. Karang, Abdolali. (1972). Azerbaijan's archaeological artefacts. Tehran: National Monuments Association.
38. Karbalayi, Hafez Hossein. (1970). The Shrines of Paradise and the Gardens of Paradise, Corrected and commented by Ja'far Sultan al-Qara'I. Tehran: Publications of the Translation and Book Publishing House.
39. Mashkoor, Mohammad Javad. (1973). History of Tabriz until the end of the ninth century AH. Tehran: The Society for the Appreciation of Cultural Works and Dignitaries.
40. Maki Nejad, Mehdi, Ayatollahi, Habibollah, & Herati, Mohammad Mehdi. (2009). 'Proportion and Composition in the Altar Inscription of the Tabriz Grand Mosque. Journal of Fine Arts - Visual Arts, 40(1), 81-88.
41. Minorsky, Vladimir. (1958). History of Tabriz. translated and annotated by Abd al-Ali Karang. Tehran.
42. Nader Mirza Qajar. (1994). History and Geography of the Royal Palace of Tabriz, with the efforts of Gholamreza Tabatabaei. Tehran: Sotoudeh.
43. Nejad Ebrahimi, Ahad, Esmaeili Sangari, Hossein, & Mohammadzadeh Jamalian, Hanieh. (2024 Examining architectural structure and anatomical historical periodization jameh kabir mosque of tabriz. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 28(4), 39-54.
44. Pirnia, Mohammad Karim. (2001). Iranian Architectural Stylistics, Compiled by Gholamhossein Ma'amarian. Tehran: Pjuhondeh-e-Mu'amar
45. Raees Nia, Rahim. (2000). Beyān al-Manāzel by Nasuh Matrakçı. Iranian Cultural Heritage Organization
46. Reza Zadeh Ardabili, Mojtaba, Seyedi Saravi, Majid, & Taheri Amiri, Sara. (2018 Comparative study from the plan and section of Ardabil's Jome mosque with similar plans and domes in order to drawing original dome's curve. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 23(3), 69-82.
47. Roozbehan Khenji Esfahani, Fazlollah. (2003). History of Amini's Scholars, Edited by Mohammad Akbar Ashiq. Tehran: Maktub
48. Sarabi, Mina, Balilan, Leila, & Ajorlou, Bahram. (2021). Architectural recreation of Hassan Padishah Mosque in Tabriz. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 25(1), 91-104. [DOI:10.22059/jfaup.2021.306359.672493]
49. Shokarpour, Shahriar. (2014 Relation between power and art in the il- Khanid period (case study: inscription in the il- Khanid architecture). Doctoral dissertation, Tarbiat Modares University, Tehran.
50. Tabatabaei Tabrizi, Mohammad Reza. (2010). History of the Sons of the Pure Ones, with the assistance of Mohammad Alvansazkhoei. Tehran: Islamic Consultative Assembly..
51. Vahabzadeh, Abdolrahman. (2011). A Study on Jami Mosque Complex of Tabriz Bazaar, Athar Journal, 53, 139-156.
52. Wilber, Donald Newton. (1965). Islamic Architecture of Iran during the Ilkhanate Period , ranslated by Abdallah Fariyar. Tehran: Scientific and Cultural Publications Company.
53. Yuraidin, Hossein. (1963). Nasuh Motraqchi. PhD Dissertation: Ankara University, Faculty of Theology, Ankara.
54. Zaka, Yahya. (1989). Earthquakes of Tabriz. Tehran: Ketabsara
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
Journal of Researches in Islamic Architecture is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
