دوره 13، شماره 2 - ( 3-1404 )
جلد 13 شماره 2 صفحات 126-103 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Hasanzadeh M, Abdemojiri A. (2025). A Conceptual Framework of Cognitive Propositions in Mosque Architecture. JRIA. 13(2), 103-126. doi:10.61882/jria.13.2.6
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1791-fa.html
URL: http://jria.iust.ac.ir/article-1-1791-fa.html
حسن زاده محمدامین، عبدمجیری امین.(1404). مدل مفهومی گزارههای شناختی معماری مسجد پژوهشهاي معماري اسلامي 13 (2) :126-103 10.61882/jria.13.2.6
1- دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2- گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2- گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده: (2305 مشاهده)
معماری مسجد، میتواند تحتتأثیر عوامل مختلفی مانند فرهنگ، تاریخ، مذهب، جغرافیا، زیستبوم، سیاست، و اقتصاد باشد؛ لذا، مسجد نمیتواند بهصورت یک ساختمان یکنواخت و انتزاعی در نظر گرفته شود، بلکه باید بهصورت یک پدیده شناختی و تفسیری که حاصل تعامل بین معمار، کاربران، و محیط است، مورد بررسی قرار گیرد. ازاینرو بررسی و شناخت گزارههای مسجد بهعنوان یکی از مهمترین نمادهای معماری، فرهنگی، و هویتی مسلمانان در زمینه بررسی و تبیین لایههای شناختی حاکم بر آنها ضرورت پیدا میکند. این پژوهش، از منظر هدف بنیادی و دارای رویکرد ترکیبی و بینرشتهای است. جامعه آماری این پژوهش، از منابع در دسترس پایگاههای اطلاعاتی علمی معتبر در بازه زمانی 1998-2024 در حوزه معماری مسجد بر مبنای نمونهگیری هدفمند انتخاب و جمعآوری شدند. برای این منظور، ابتدا نظام معرفتی و مفاهیم متنوع با تکیه بر منابع فلسفی و عرفانی تبیین شدند؛ سپس با مطالعه و تحلیل گزارههای شناختی مسجد مقولهها و عناصری شناسایی شدند که میتوانند برای تبیین مضمون معماری مسجد مبتنی بر نظام معرفتی مفید باشند. در این مسیر، اطلاعات مورد نظر با استفاده از تحلیل مضمون موضوعی آترید استرلینگ جمعآوری، و پس از تأیید اعتبار کدگذاریها، مدلی کیفی تدوین شد. در گام دوم در راستای اعتبارسنجی مدل کیفی و ارائه مدل نهایی پژوهش، از روش حداقل مربعات جزئی و برای بررسی فرضیات به وجود آمده با بهرهگیری از رویکرد مدلسازی معادلات ساختاری، پرسشنامه در اختیار 395 نفر از متخصصان و معماران با تجربه بر مبنای نمونهگیری تصادفی ساده، قرار گرفت. از این تعداد، 389 پرسشنامه مورد تحلیل واقع شد. نتایج حاصل از تحلیلهای آماری نشان میدهد که تمامی روابط و مسیرهای ترسیم شده در مدل مفهومی از لحاظ آماری معنادار هستند. لذا میتوان به این نتیجه رسید که چگونگی تأثیر نظام معرفتی بر معماری مسجد و چگونگی تجلی این تأثیرات در عناصر مختلف حاصل تعامل چندجانبه در لایههای مختلف شناختی و درک صحیح آن نیازمند توجه به تمامی این لایهها است. به عبارتی دیگر معماری مسجد فراتر از یک مکان صرفاً عبادی و اجتماعی بلکه بهعنوان یک پدیده شناختی و تفسیری عمل میکند؛ و با استفاده از روشهای تحلیلی و تطبیقی میتوان یک الگو یا چارچوبی را برای ارزیابی و طراحی مسجد بر مبنای لایههای شناختی ارائه داد.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
جايگاه حکمت نظری و عملی اسلام در معماری و شهرسازی
دریافت: 1403/9/23 | پذیرش: 1404/1/21 | انتشار: 1404/3/19
دریافت: 1403/9/23 | پذیرش: 1404/1/21 | انتشار: 1404/3/19
فهرست منابع
1. 1. اسدی محمدرضا، و غلامرضا بدرخانی. 1397. حکمت عملی در فلسفه سینوی، جایگاه، مبادی و علل کمرنگی آن. حکمت سینوی22 (60): 27- 45.
2. 2. الهی، محسن. 1389. الاهیات سیاسی در فلسفه ملاصدرا. اطلاعات حکمت و معرفت 5 (9): 18-24.
3. 3. بنیاسدی باغمیرانی، مهدی، سید بهشید حسینی، و آزاده شاهچراغی. 1402. تبیین جایگاه ماده در مراتب ادراکی فضاهای مساجد عصر صفویه، مبتنی بر آرای ملاصدرا، مطالعه موردی: مسجد شیخ لطفالله. آرمانشهر 41 (15): 29-38.
4. 4. بهاری محمدرضا. 1393. بینش فلسفی و فهم دین. قبسات 19 (73): 197-223.
5. 5. خسروپناه، عبدالحسین. 1401. حکمت و معماری. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، موسسه تألیف، ترجمه، و نشر آثار هنری متن.
6. 6. دری، علی، غلامرضا طلیسچی، و فاطمه جباران. ۱۳۹۷. کرانمندی و بیکرانی ساختار فضایی معماری اسلامی ایران در مساجد دوران صفوی (نمونه موردی مسجد شیخ لطفالله و امام اصفهان). پژوهشهای معماری اسلامی ۶ (۲): 19- 38.
7. 7. دولابی پرستو. 1396. جایگاه مسجد و کانونهای فرهنگی در تمدن اسلامی. معارف فقه علوی 3 (4): 69-84.
8. 8. رحیمی شعرباف، غلامحسین. 1392. مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
9. 9. شجاری، مرتضی، صفا سلخیخسرقی، و مازیار آصفی. 1397. مراتب ادراک فضای سیال در مسجد جامع تبریز، با نگاهی به مفهوم حرکت در آرای ملاصدرا. حکمت معاصر 9 (2): 19-38.
10. 10. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1۳۶۱. إیقاظ النائمین، ۱ ج. تصحیح محسن مؤیدی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
11. 11. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1371. مفاتیح الغیب. با تصحیح محمد خواجوی. تهران: مولی.
12. 12. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۷۸. المظاهر الإلهیه فی أسرار العلومالکمالیه، ج1. به تحقیق محمد خامنهای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
13. 13. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۸۶. الحکمهالمتعالیه فی الأسفار العقلیهالأربعه، جلدهای اول تا چهارم. تصحیح حسن حسنزاده آملی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
14. 14. عبادی احمد. 1395. ترسیم الگوی روششناختی مطالعه دینی بر مبنای مفهومشناسی رویآورد، روش، و پارادایم. قبسات 21(82): 21-48.
15. 15. غلامزادهنیکجو، پریسا، ایوب کوشان، و رستم امانی. 1401. وحدت وجود در منظومههای امیر خسرو دهلوی در تبیین اصل وحدت و کثرت معماری مسجد شیخ لطفالله اصفهان. مطالعات هنر اسلامی 19 (48): 573-585.
16. 16. فرزندی، عباسعلی، اللهبخش روشنروان، و سینا ترکاشوند. 1397. فرهنگ دفاعی مهدویعجّلاللهتعالیفرجهالشّریف و کارکرد آن در گفتمانسازی جدید اسلامی. انتظار موعود 18 (63): 59-84.
17. 17. قهرمان، مهدی، پریا نوریخسروشاهی، و سیدمجید نبوی. 1399. بررسی نگرش کریشنامورتی به دانش با تکیه بر آموزههای اسلام. پژوهشهای علم و دین 11(22): 159-183.
18. 18. مدرسی، محمدرضا. ۱۳۸۸. فلسفه اخلاق. تهران: سروش.
19. 19. مرادی، حسن. 1390. هنر در نگاه حکمت متعالیه. زیبا شناخت 22 (11): 51-66.
20. 20. مکارم شیرازی، ناصر، و حمید جزایری. ۱۳۹۷. نقش شیعه در گسترش علوم مدیریت و سیاست. در کنگره بینالمللی نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی. گروه علمی علوم انسانی. قم: امام علی بن ابی طالب علیهالسلام.
21. 21. میری، محسن. 1392. معرفت و باور. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
22. 1. Akbari, Amir, and Ameneh Sadat Fattahi Masoum. 2019. Phenomenal Recognition of Mystical Thoughts in Architecture of Goharshad Mosque in Mashhad. Religion & Mysticism 15(59): 417-438.
23. 2. Al-Krenawi, A. 2016. The role of the mosque and its relevance to social work. International Social Work 59(3): 359-367. [DOI:10.1177/0020872815626997]
24. 3. Annagheh, Abdolrahim, Hamid Mahmoodian, and Roghaye Saberzade. 2012. Manifestation Of Mysticism in Architecture of Mosque. Religion & Mysticism 9(33): 159-188.
25. 4. Asadi, Mohamad Reza, and Gholam Reza Badrkhani. 2019. Practical Wisdom According to Avicennian Philosophy, Its Position, Basis and Its diminution. Avicinian Philosophy Journal 22(60): 27-45.
26. 5. Attride-Stirling, J. 2001. Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Qualitative research, 1(3), [DOI:10.1177/146879410100100307]
27. 6. Bahari, Mohammad Reza. 2014. Philosophical Insight and Understanding of Religion. Qabasat 73(19): 197-223.
28. 7. Baniasadi Baghmirani, Mahdi, Seyyed Behshid Hosseini, and Azadeh Shahcheraghi. 2023. Explanation of Matter Importance in Perceptual Hierarchies of Safavid Era Mosques' Spaces based on the Mulla Sadra's Views; Case Study: Sheikh Lotfollah Mosque. Armanshahr Architecture and Urban Development 41 (15): 29-38.
29. 8. Dolabi, Parastoo. 2017. The Position of Mosque and Cultural Centers in Islamic Civilization. Ma'arif Fiqh Alavi 3(4): 69-84.
30. 9. Dorri, Ali., and Gholamreza Talischi. 2018. Finite and infinite of the spatial structure of Islamic architecture In the mosques of the Safavid era (Case study Sheikh Lotfollah Mosque and Imam Isfahan). Journal of Researches In Islamic Architecture 6(2): 19-38.
31. 10. Ebadi, Ahmad. 2016. Designing a Methodological Model for Religious Studies Based on the Conceptualization of Approach, Method, and Paradigm. Qabasat 21(82): 21-48.
32. 11. Elahi, Mohsen. 2010. Political Theology in Mulla Sadra's Philosophy. Wisdom and Knowledge 5(9): 18-24.
33. 12. Fahandezh Saadi, Mohammad Saeed. 2020. Recognition of Mosque Architectural Pattern. Memarishenasi 3(15): 197-204.
34. 13. Farzandi, Abbas Ali, Allahbakhsh Roshanravan, and Sina Torkashvand. 2018. Mahdavi Culture(may Allah Hasten His Noble Appearance) of Defense and its Function in the New Islamic Discourse. Entezar-e-Moud 18(63): 59-84.
35. 14. Fornell, C., and D. F. Larcker. 1981. Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error: Algebra and Statistics. Journal of Marketing Research 18 (3): 382-388. [DOI:10.1177/002224378101800313]
36. 15. Ghahraman, Mahdi, Parya Noori Khosroshahi, and Seyed Majid Nabavi. 2020. Examining Krishnamurti's Approach to Knowledge Based on Islamic Teachings. Science and Religion Studies 11(22): 159-183.
37. 16. Gholamzadeh Nikjou, Parisa, Ayoub Koushan, and Rostam Amani. 2022. The Unity of the Existence of the System, this is Amir Khusraw Dehlavi, the Role of Explaining the Origin of the Unity and the Multiplication of the Architecture of the Mosque of Sheikh Lotfollah Isfahan. Islamic Art Studies 19(48): 573-585.
38. 17. Gholizadeh, Faezeh, and Seyed Mohammad Reza Faroughi. 2021. Pattern Finding of Iranian Mosque Forms Based on Analysis of Influencing Factors. Memarishenasi 4(19): 117-125.
39. 18. Haerdy, R. S. M., and H. E. Kusuma. 2022. The Relationship Between Mosque Characteristics, Activities, and Perceptions of Spiritual Values. Journal of Islamic Architecture 7(1): 19-27. [DOI:10.18860/jia.v7i1.13083]
40. 19. Hair, J. F., C. L. Hollingsworth, A.B. Randolph, and A. Y. L. Chong. 2017. An Updated and Expanded Assessment of PLS-SEM in Information Systems Research. Industrial Management & Data Systems 117(3): 442-458. [DOI:10.1108/IMDS-04-2016-0130]
41. 20. Hair, J. F., G. T. M. Hult, , C. M. Ringle, and M. Sarstedt. 2022. A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) (3 ed.). Thousand Oaks, CA: Sage. [DOI:10.1007/978-3-030-80519-7]
42. 21. Hair, J.P., J.P. Black, J.P. Babin, and R.E. Anderson. 2019. Multivariate Data Analysis, Eighth Edition. Harlow: Cengage Learning.
43. 22. Idham, N. C., and I. Numan. 2020. Megadome Evolution in the Ottoman's Mosques; the links. Journal of Design and Built Environment 20(3): 52-70. [DOI:10.22452/jdbe.vol20no3.4]
44. 23. Jami, Abdulrahman bin Ahmad. Al-Durrah Al-Fakhirah fi Tahqiq Madhahib Al-Sufiyah wa Al-Mutakallimin wa Al-Hukama Al-Mutaqaddimin [The Precious Pearl in the Investigation of the Doctrines of Sufis, Theologians, and Ancient Philosophers]. Volume 1. Tehran: Institute of Islamic Studies, University of Tehran; McGill University.
45. 24. Kazemi, Mohammad, and Hossein Kalantari Khalilabad. 2011. Spiritual Messaging Tools in Mosque Architecture with Emphasis on the Role of Islamic Ideology. Iranian-Islamic City Studies 6(2): 41-46.
46. 25. Khosropanah, Abdolhussein. 2022. Wisdom and Architecture. Tehran: Iranian Academy of Arts, Institute for the Compilation, Translation, and Publication of Artistic Works of the Text.
47. 26. Makarem Shirazi, Naser, and Hamid Jazayeri. International Congress on the Role of Shia in the Emergence and Development of Islamic Sciences. In The Role of Shia in the Development of Management and Political Sciences. Humanities Scientific Group. Qom: Imam Ali ibn Abi Talib.
48. 27. Miri, Mohsen. 2013. Knowledge and Belief. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
49. 28. Modarresi, Mohammad Reza. 2009. Philosophy of Ethics. Tehran: Soroush.
50. 29. Moradi, Hassan. 2011. Art from the Perspective of Transcendent Wisdom. Ziba Shenakht 22(11): 51-66.
51. 30. Nisa, R. I. K., Dechandra, R. N., Maryati, W. E., & Hartati, S. P. (2023). The Position of Points, Lines and Planes in a Mosque Construction for Geometrical Visualisation. Ethnomathematics Journal, 4(1), 67-86. [DOI:10.21831/ej.v4i1.59929]
52. 31. Nunnally, J. C. 1978. Psychometric Theory, 2nd Edition. New York: McGraw-Hill.
53. 32. Rahimi sherbaf, Gholamhossein. 2013. The Concept of Industry and Technology in Islamic Civilization Sources. Tehran: Tarbiat Modares University.
54. 33. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1982. Iqaz al-Na'imin. Vol. 1. Edited by Mohsen Moayedi. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research, Islamic Society of Wisdom and Philosophy of Iran.
55. 34. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1992. Mafatih al-Ghayb. Edited by Muhammad Khajavi. Tehran: Mola.
56. 35. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1999. Al-Mazahir al-Ilahiyyah fi Asrar al-Ulum al-Kamaliyyah, 1 Vol. Edited by Mohammad Khamenei. Tehran: Sadra Islamic Philosophy Foundation.
57. 36. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 2007. Al-Hikmat al-Muta'aliyah fi al-Asfar al-'Aqliyyah al-Arba'ah [The Transcendent Wisdom in the Four Intellectual Journeys], 4 Vol. Edited by Hassan Hassanzadeh Amoli. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance, Printing and Publishing Organization.
58. 37. Sarabi, Mina, Lida Balilan, and Bahram Ajorloo. 2020. An Architectural Recreation of the Hasan Padishah Mosque, Tabriz, Iran (Drawing on Historical Records and the Extant Architectural Remains). Memari-Va-Shahrsazi (Honar-Ha-Ye-Ziba) 25(1): 91-104.
59. 38. Sartipipour, Mohsen. 2000. Jurisprudential Rulings and Mosque Architecture. Rural Housing and Environment (91-92): 6-19.
60. 39. Shajari, Morteza, Safa Salkhi Khasraghi, and Maziar Asefi. 2019. Levels of Fluid Space Perception in TabrizJame Mosque, Through the Concept of Movement in MullaSadra's Votes. Hekmat-E Mo'aser (Contemporary Wisdom) 9(2): 19-38.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
Journal of Researches in Islamic Architecture is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
