1404 13 2 47 140

تحلیل مقایسه‌ای فرم و عملکرد فضاهای باز و نیمه‌باز مدارس تاریخی مناطق کویری و مرکزی ایران(منسب به دوره ایلخانی تا قاجار) A Comparative Analysis of the Form and Function of Open and Semi-Open Spaces in Historical Schools of the Desert and Central Regions of Iran (Ilkhanid to Qajar Periods) 1 1 در معماری مدارس ایران، گستره‌ی فرم و عملکرد عرصه‌ای است برای دسته‌بندی ویژگی‌های فضاهای باز و نیمه‌باز که شباهت‌ها و تفاوت‌های آن را آشکار می‌سازد. این گستره، تاکنون برای یک مطالعه‌ی مقایسه‌ای جهت دسته‌بندی ویژگی‌های فضاهای باز و نیمه‌باز در معماری مدارس ایران به کار بسته نشده‌است. هدف این پژوهش پاسخ به دو سوال است. الگوی چینش فضاهای باز و نیمه‌باز در مدارس تاریخی مناطق کویری و مرکزی ایران چگونه است؟ و چه عواملی بیشترین تأثیر را در ایجاد تفاوت‌ها و شباهت‌ها در فرم مدارس این مناطق داشته‌است؟ در این راستا، از میان مدارس تاریخی پابرجای این مناطق، نه نمونه به صورت هدفمند گزینش شدند. در آخر الگوهای رایج در طراحی فضاهای باز و نیمه‌باز بر اساس روش تحقیق مقایسه‌ای و به صورت تحلیلی-توصیفی بازشناسی شدند. داده‌های این پژوهش، به شیوه میدانی، مطالعات کتابخانه‌ای، و اسناد میراث فرهنگی بدست آمده‌اند. نتایج نشان داد در برخی شهرها همچون یزد و کاشان به علت استفاده از گودال‌باغچه الگوها شباهت بیشتری دارند. همچنین مسئله‌ی کارکرد و اضافه شدن کاربری‌های جدید به مدارس، فضاهای باز به صورت متعدد ظاهر شدند. در نهایت مسئله‌ی کارکرد، بیشترین سهم را در ایجاد تفاوت‌ها داشته‌است در مقابل، اقلیم و هندسه به ویژه در بخش تناسبات (نسبت‌های زرین ایرانی)، در ایجاد شباهت‌ها تأثیرگذار بوده‌اند. 2 Islamic historical schools are a manifestation of the distinguished culture and advanced civilization of Islam; however, despite researchers’ attention to the study of various cultural aspects of Islam, this valuable area has not been sufficiently analyzed. In Iranian school architecture, the spectrum of form and function serves as a domain for classifying the features of open and semi-open spaces, revealing their similarities and differences. This spectrum has not yet been used for a comparative study to classify the characteristics of open and semi-open spaces in Iranian school architecture. This research aims to answer two questions: What is the arrangement pattern of open and semi-open spaces in historical schools of the desert and central regions of Iran, and which factors have had the greatest impact in creating differences and similarities in the formal design of schools in these regions? In this regard, nine samples were purposefully selected from among the existing historical schools in these regions. The following criteria were considered in selecting samples from all historical schools in Iran: location in a similar climate (desert and central regions of Iran), typological distinction as schools rather than mosque-school complexes, representation across different historical periods (Ilkhanid to Qajar), and selection of schools whose open and semi-open spaces exhibit changes in form and function compared to other schools. Using a comparative analytical-descriptive research method, common patterns in the design of open and semi-open spaces were identified. Data for this research were collected through fieldwork, library studies, and cultural heritage documents. The results showed that in some cities, such as Yazd and Kashan, the patterns are more similar due to the use of garden courtyards (ḥawż-bāgh). Additionally, the issue of function and the addition of new uses to schools and open spaces appeared in various forms. Ultimately, functional considerations contributed the most to creating differences, while climate and geometry—particularly in the domain of proportions (Iranian golden ratios)—were influential in creating similarities. 1 22 2024/04/7 1403/1/19 2025/05/17 1404/2/27 نرگس لقمانی Narges Loghmani گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران. ایران nloghmani@tvu.ac.ir Historical schools of Iran Open spaces Semi-open spaces Form and function analysis مدارس تاریخی ایران فضاهای باز مدارس فضاهای نیمه‌باز مدارس تحلیل فرم-عملکرد 1. Ahmadi, F. 2005. City- Central Yard House (City-Sustainable Home, City-Residential House). Soffeh 15 (3-4): 90-113.##2. Ahmadi, F. 2005. City- Central Yard House (City-Sustainable Home, City-Residential House). Soffeh 15 (3-4): 90-113.##3. Alaghmand, S., S. Salehi, and F. Mozaffar. 2017. A Comparative Study of Architecture and Content of Iran’s Schools from the Traditional Era to the Modern Era. Bagh-e Nazar 14 (49): 5-20. ##4. Alemi, Babak, and Morteza Majidi. 2022. Evaluating the Components Constituting Form and their Effects on Form Features to Achieve a Desirable Architectural Form; Case Study: Cultural Heritage Organization Building. Armanshahr 15(40): 129-147. ##5. Ali Ahmadi, A., and M. Javeri. 2014. Jafarabad School, an Unknown Monument of the Safavid Era. Journal of Iranian Architectural Studies 3(5): 131-150.##6. Ali Soufi, Alireza, and Farhad Dashtakinia. The Mosque and the Traditional and New Systems of Education During the Qajar‌Period. Historical Studies of Islam 5 (8): 69-91.##7. Almasi, A. M. 1992. History of Islam and Tehran Education. Tehran: Danesh-e Emrooz.##8. Ardalan, Nader, and Laleh Bakhtiar. 2003. Sense of Unity. Translated by Hamid Shahrok. Isfahan: Khak. ##9. Asadi, L., and H. Majid. 2015. Typology of School-Mosque in Ilkhani, Timurid, Safavid and Qajar Eras. International Journal of Science, Technology and Society 3 (2-1): 143-149.##10. Bani Massoud, Amir. 2009. Iranian Contemporary Architecture. Tehran: Honar-e Memari-ye Gharn.##11. Ching, Francis D. K.. 1999. The Architecture of Form, Space, and Order. Translated by Zohreh Qaragazloo. Tehran: University of Tehran Press.##12. Durrani, Kamal. 1997. History of Iran's Education Before and After Islam. Tehran: SAMT. ##13. Falahfar, Saeed. 2010. A Dictionary of Traditional Iranian Architecture Words. Tehran: Kavosh Pardaz.##14. Goodarzi Soroush, M. M., B. Aminzadeh Goharrizi, and M. Naqizadeh. 2012. The Manifestation of Islamic Thought in the City by the Presence of School in the Neighborhood. Islamic Iranian City Journal (7‌‌): 99-108. ##15. Haji Ghasemi, Kambiz. 2000. Ganjnameh, Schools. Tehran: Organization of Cultural Heritage of the Country.##16. Hamzenejad, Mahdi, and Mina Dashti. 2016. Iranian Traditional Houses from the Perspective of Phenomenologists and Moral Traditionalists. Naqshejahan 6 (2): 24-35. ##17. H. Baker, Jeffrey) .2007 .(Le Corbusier, Analysis of Form. Translated by Reza Afhemi. Tehran: Sobhan Noor. (in Persian)##18. Heidari, Ali Akbar, Ghasem Motalebi, and Forough Negintaji. 2014. Analysis of the Physical Sense of Place in the Traditional Houses and Modern Residential Apartments. Journal of Fine Arts: Architecture and Urban Planning 19 (3): 75-86.##19. Hillenbrand, Robert. 2001. Islamic Architecture. Translated by Bagher Ayatollahzade Shirazi. Tehran: Roozane.##20. Honarfar, Lotfollah. 1955. Ganjineh of Isfahan's Historical Works. Isfahan: Saghafi Bookstore.##21. Hooshyari, Mahdi, Hossein Pournaderi, and Morteza Fereshteh Nejad. 2022. Typology of Masjid-Madrasa in the Islamic Architecture of Iran, Investigating the Correlation between Educational and Devotional Spaces. Journal of Iranian Architecture Studies 2(3): 37-54. ##22. Hosseini, Seyed Ali Akbar. 1993. A Brief History of Islamic Education. Tehran: Islamic Culture Publication.##23. Hosseini Alamdari, Arash, Ehsan Mousavi, Hamid Keramati Sheikholeslami, and Maryam Saadatmand. 2017. The Typology of the Mosque-Schools of Iran Based on the Method of Access. Bagh-e Nazar 14(53): 57-68. ##24. Javadi, Asiyeh. 1984. Iranian Architecture by 33 Researchers. Tehran: Mojarad.##25. Khazaei, Mohammad. 2009. Structure and Role of Subjects of Timurid Schools in the Khorasan Territory. Islamic Art 6 (11): 59-78. ##26. Khodabakhshi, Sahar, Manouchehr Foroutan, and Amir Samiei. 2016. The Evolution of Space in Schools Architecture Based on the Role of Their Governing Educational system (Case Study: Sepahsalar School, Darolfunoon, and Alborz High school). Bagh-e Nazar 12(37): 61-74. ##27. Loghmani, Narges, Nima ValiBeig, and Hamed Mazaherian. 2023. The Analysis of Isfahan Historical Schools Plan (in Attributed to the 8th to 14th Centuries SH) based on Spaces. Journal of Researches in Islamic Architecture 11 (4): 1-18.##28. Long, Jon, Charles Burnette, Walte Moleski, and David Vachon. 1974. Designing For Human Behaivor Architecture And The Behavioral Science. Stroudsburg, Pennsylvania: Dowden, Hutchinson & Ross.##29. Madqalchi, Leila, Ahad Nejad Ebrahimi, and Sara Rahmani. 2019. Lessons from the Analysis of Physical Components of Tabriz Bazaar (Saraye Amir Collection), Mehrishtehni 3 (17): 28-39. ##30. Mahdavinejad, Mohammad Javd, M. Ghasempoorabadi, and A. Mohammadlouy Shabestari. 2012. Typology of Mosque-Schools of the Qajar Era. Islamic Iranian City Studies (11): 5-15.##31. Mahmoudi, Abdollah. 2005 Revisiting the Importance of the Porch in Traditional Houses (with a Special Focus on Bam). Honar-Ha-Ye-Ziba (22): 53-62. ##32. Molazadeh, Kazem, and Maryam Mohammadi. 2002. School of Religions. Qazvin: Soureh Printing Institute.##33. Motedayen, Heshmatollah, and Mahboubeh Ahangari. 2017. Rethinking in the Connection between School and City according to School Sociability Analysis in Timurid Era till Early Fourteenth Century in Iran. Honar-Ha-Ye-Ziba 21(4): 75-86. ##34. Mousavian, MR. 2006. Principles and Bases of Architecture and Urban Planning. Tehran: Azarakhsh.##35. Nabavi, F., and Y. Ahmad. 2016. Is There Any Geometrical Golden Ratio In Tradtional Iranian. International Journal of Architectural Research 10(1): 143-154.##36. Nazif, Hasan. 2013. The Sustainability of Iranian Architectural Elements Throughout the Islamic Era. Bagh-e Nazar 10 (24): 57-66. ##37. Neyestani, Javad, and Zeynab Akbari. 2016. Similarities and Differences in the Spatial-Functional Elements of Tehran’s Seminaries in Qajar Era. Armanshahr 8(15): 145-155. ##38. Omidvari, Somayeh, Mahdi Hamzenejad, and Elham Omidvari. 2021. An Analysis of the Typology of Semi-Open Spatial Elements in Islamic Houses (A Comparative Study of Yazd Houses (Qajar Period) and Damascus Houses (Ottoman Period). Journal of Studies on Iranian Islamic City 11 (42): 19-32.##39. Omrani Doost, Shima, and Amin Abdemojiri. 2022. Investigating the Evolution of the Concept of Input in Iranian Schools (Research Based on the Study of Five Flagship Schools). Great Khorasan 12 (42): 49-62. ##40. Pierre Von, Meiss. 2014. A Look at the Fundamentals of Architecture from Form to Place, with Analysis and Comparison with the Fundamentals of Iranian Architecture. Translated by Simon Ayvazian. Tehran: University of Tehran Press.##41. Pirnia, Mohammad Karim. 2011. Iranian Architecture. Compiled by Gholamhossein Memarian. Tehran: ##42. Pourjafar, Mohamad Reza, and Mohsen Rafian. 2021. Analyzing Shape and Form of Yazd City. Urban Design Discourse 2 (1): 1-25.##43. Rafie Sereshki, Bizhan, Neda Rafiezadeh, and Ali Mohammad Ranjbar Kermani. 2004. Dictionary of Mehrazi (Architecture) of Iran. Building and Housing Research Center. ##44. Rahil Qawami, Fatemeh. 2007. Form and Content in Plato's World. Khiyal (21-22): 118-163.##45. Rezaeinia, Abbas Ali. 2017. The Form of IwÄn in the Context of Iranian Architecture, From the Beginning to the Early Islamic Centuries. Journal of Iranian Architectural Studies 6(11): 125-144. ##46. Sadrykia, Somayeh, Mohammadreza Bemanian, and Mojtaba Ansari. 2022. An Investigation and Explanation of Space Organization Effect on the Creation of Architectural Patterns of Qajar Era Mosque – Schools in Tabriz. Honar-Ha-Ye-Ziba Journal 26 (2): 39-50.##47. Safa, Zabihollah. 1959. History of Iranian Literature. Tehran: Ghoghnoos.##48. Safian Esfahani, Mohammadreza. 2017. Encyclopedia of Isfahan School of Architecture. Esfahan: Pedram.##49. Sayyad, Amirhossein, Afra Gharibpour, and Mahsa Delshad Siyahkali. 2019. Spaciousness and Body Awareness: Rereading the Concept of Space in Architectural Experience, Case Study: Tehran Museum of Contemporary Art. Bagh-e Nazar 16(75): 71-82. ##50. Shaterian, R. 2011. Architectural Analysis of Iranian Mosques. Tehran: Nourpardazan. ##51. Shokouhian, M., F. Soflaee, and F. Nikkhah. 2007. Environmental Effect of Courtyard in Sustainable Architecture of Iran. 2nd PALENC Conference and 28th AIVC Conference on Building Low Energy Cooling and Advanced Ventilation Technologies in the 21st Century. Crete island, Greece, September.##52. Soltanzadeh, Hossein. 1985. History of Iranian Schools. Tehran: Agah.##53. Soltanzadeh, Hossein. 2011. The Role of Geography in the Formation of Courtyards in Traditional Iranian Houses. Human Geography Research Journal 43(1): 69- 86.##54. Tahersima, S., H. Irani Behbahani, and K. Bazrafkan. 2015. Determining of Educational Role of Iranian School Open Spaces Regarding the Comparative Investigation on Traditional vs Contemporary School (Case Studies: Chaharbagh, Darlolfonoun and Alborz Schools). Journal of Researches in Islamic Architecture 3(1): 55-67.##55. Tayefeh, Ehsan, Esa Hodjat, and Hamid Reza Ansari. 2022. Definition and Establishment of an Analytical Model for Architectural Form based on Assessment and Rethinking of the Criticism Framework. Journal of Iranian Architecture Studies 4(8): 73-88. ##56. Vasiq, Behzad, and Reza Ghadrdan Gharamaleki. 2016. The Concept of Education and Its Impact on the Architecture of Islamic Schools- (A Comparative Comparison between Seljuk and Safavid Schools). Journal of Researches in Islamic Architecture 4 (3): 40-56. ##57. Zarghami, Esmael, and S. M. Behrooz. 2015. “Space” and its Role in Recreating Architectural Theory and Social Science. Interdisciplinary Studies in the Humanities 7(2): 81-99.##58. Zoghi Tutkaboni, Mehrnush, Armaghan Armaghan, and Mehrdad Matin. 2022. Analyzing the Text of Index Works of Contemporary Iranian Architecture Based on Deleuze's Reading of the Form (From 2006). Journal of Architectural Thought 6(11): 149-176.##1. اچ‌بیکر، جفری. 1386. لوکوربوزیه، تجزیه و تحلیل فرم. ترجمه‌ی رضا افهمی. تهران: سبحان نور##2. احمدی، فرهاد. ۱۳۸۴. شهر- خانه حیاط مرکزی (شهر- خانه‌ی پایدار، شهر- خانه‌ی آیینی). صفه 15 (3-4): 90- 113.##3. اردلان، نادر، و لاله بختیار. 1382. حس وحدت. ترجمه‌ی حمید شاهرخ. اصفهان: خاک.##4. الماسی، علی محمد. ۱۳۷۱. تاریخ آموزش و پرورش اسلام و تهران. تهران: دانش امروز.##5. امیدواری، سمیه، مهدی حمزه‌نژاد، و الهام امیدواری. 1400. گونه شناسی عناصر فضایی نیمه‌باز در معماری اسلامی، مطالعه موردی: خانه‌های یزد (دوره قاجار) و خانه‌های دمشق (دوره عثمانی). مطالعات شهر ایرانی اسلامی 11 (42): 19- 32.##6. بانی‌مسعود، امیر. ۱۳۸۸. معماری معاصر ایران. تهران: هنر معماری قرن.##7. پورجعفر، محمدرضا، و محسن رفیعیان. 1400. بررسی شکل و فرم کلی شهر یزد. گفتمان طراحی شهری 2 (1): 1-25. ##8. پیرنیا، محمد کریم. ۱۳۷۸. معماری ایرانی. تألیف غلامحسین معماریان. تهران: گنجینه چاپ.##9. پیرفون، مایس. 1393. نگاهی به مبانی معماری از فرم تا مکان همراه با تحلیل و قیاس با مبانی معماری ایران. ترجمه‌ی سیمون آیوازیان. تهران: دانشگاه تهران. ##10. جوادی، آسیه. 1363. معماری ایران به قلم 33 پژوهشگر. تهران: مجرد.##11. چینگ، فرانسیس دی. کی. 1378. معماری فرم، فضا، و نظم. ترجمه‌ی زهره قراگزلو. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##12. حاجی‌قاسمی، کامبیز. ۱۳۷۹. گنجنامه مدارس. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. ##13. حسینی، سیدعلی‌اکبر. ۱۳۷۲. سیری اجمالی در تاریخ تعلیم و تربیت اسلامی. تهران نشر فرهنگ اسلامی.##14. حسینی علمداری، آرش، احسان موسوی، حمید کرامتی شیخ الاسلامی، مریم سعادتمند. 1396. گونه‌شناسی مسجد-مدرسه‌های ایران، بر‌اساس شیوه دسترسی. باغ نظر 14(53): 57- 68.##15. حمزه‌نژاد، مهدی، و مینا دشتی. 1395. بررسی خانه‌های سنتی ایرانی از منظر پدیدارشناسان و سنت‌گرایان معنوی. نقش جهان ۶ (۲): ۲۴-۳۵.##16. حیدری، علی‌اکبر، قاسم مطلبی، و فروغ نگین تاجی. 1393. تحلیل بعد کالبدی حس تعلق به مکان در خانه‌های سنتی و مجتمع‌های مسکونی امروزی. هنرهای زیبا (59): 75-86.##17. خدابخشی، سحر، منوچهر فروتن، و امیر سمیعی. 1394. بررسی سیر تحول فضای معماری مدارس بر اساس ارزیابی نقش نظام آموزشی حاکم بر آن‌ها (نمونه موردی: مدرسه سپهسالار، دارالفنون، و دبیرستان البرز). باغ نظر 12(37): 61-74.##18. خزایی، محمد. ۱۳۸۸. ساختار و نقش‌مایه‌های مدارس دوره تیموری در خطه خراسان. مطالعات هنر اسلامی 6 (11): 59- 78.##19. درانی، کمال. 1376. تاریخ آموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام. تهران: سمت.##20. ذوقی توتکابنی، مهرنوش، مریم ارمغان، و مهرداد متین. 1401. تحلیل و بررسی متن آثار شاخص معماری معاصر ایران بر اساس خوانش دلوز از فرم (از سال 1385 تاکنون). اندیشه معماری 6 (11): 149-176.##21. راهیل‌قوامی، فاطمه. 1386. فرم و محتوا در دنیای افلاطون. خیال (21-22): 118-163.##22. رضایی‌نیا، عباسعلی. ۱۳۹۶. صورت ایوان در معماری ایرانی، از آغاز تا سده‌های نخستین اسلامی. مطالعات معماری ایرانی (11): ۱۲۵-۱۴۴.##23. رفیعی سرشکی، بیژن، ندا رفیع‌زاده، علی محمد رنجبرکرمانی. ۱۳۸۲. فرهنگ مهرازی (معماری) ایران. تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن. ##24. سلطان‌زاده، حسین. ۱۳۶۴. تاریخ مدارس ایران. تهران: آگاه.##25. سلطان‌زاده، حسین. 1390. نقش جغرافیا در شکل‌گیری انواع حیاط در خانه‌های سنتی ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی 43 (1): 69-86.##26. شاطریان، رضا. 1390. تحلیل معماری مساجد ایران. تهران: نوپردازان. ##27. صافیان اصفهانی، محمدرضا. ۱۳۹۶. دانش‌نامه‌ی مکتب معماری اصفهان. اصفهان: پدرام.##28. صدری‌‌‌کیا، سمیه، محمدرضا بمانیان، و مجتبی انصاری. 1400. بررسی و تبیین چگونگی تأثیر ساماندهی فضایی بر شکل‌گیری الگوهای معماری مسجد مدرسه‌های دوره قاجار در تبریز. هنرهای زیبا 26 (2): 39-50.##29. صفا، ذبیح‌الله. 1388. تاریخ ادبیات ایران. تهران: ققنوس.##30. صیاد، امیرحسین، افرا غریب‌پور، و مهسا دلشاد سیاه‌کلی. 1398. فضامندی و بدن‌آگاهی: بازخوانش مفهوم فضا در تجربه معماری (نمونه موردی: موزه هنرهای معاصر تهران). باغ نظر 16(75): 71-82.##31. ضرغامی، اسماعیل، و سیدمحمد بهروز. 1394. نقش و مفهوم «فضا» در بازآفرینی نظریه معماری و علوم اجتماعی، مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی 7 (2): 81-99. ##32. طاهرسیما، سارا، هما ایرانی بهبهانی، و کاوه بذرافکن. 1394. تبیین نقش آموزشی فضای باز در مدارس ایران با مطالعه تطبیقی مدارس سنتی تا معاصر (نمونه‌های موردی: مدرسه چهارباغ، دارالفنون، و البرز). پژوهش‌های معماری اسلامی 3 (1): 55- 67.##33. طایفه، احسان، عیسی حجت، و حمیدرضا انصاری. 1400. تعریف و تدوین دستگاه واکاوی فرم معماری مبتنی بر تحلیل و بازاندیشی دستگاه نقد. مطالعات معماری ایران 4 (8): 73-88.##34. عالمی، بابک، و مرتضی مجیدی. 1401. ارزیابی تأثیر مؤلفه‌های شکل‌دهنده فرم بر وجوه آن به منظور دستیابی به فرم معماری مطلوب، مورد مطالعاتی: ساختمان سازمان میراث فرهنگی. آرمانشهر 15(40): 129-147.##35. علاقمند، سپیده، سعید صالحی، و فرهنگ مظفر. 1396. باغ نظر 14 (49): 5- 20.##36. علی صوفی، علی‌رضا، و فرهاد دشتکی‌نیا. ۱۳۹۲. مسجد و نظام آموزشی سنتی و جدید در دوره‌ی قاجار. مطالعات تاریخ اسلام 5 (18): ۶۹-۹۱.##37. علی‌احمدی، عباس، و محسن جاوری. 1393. مدرسه جعفرآباد بنایی ناشناخته از دوره صفوی. مطالعات معماری ایران 3 (5): 131-150.##38. عمرانی‌دوست، شیوا، و امین عبدمجیری. 1400. بررسی سیر تحول مفهوم ورودی در مدارس ایران (پژوهشی بر مبنای مطالعه پنج مدرسه شاخص)، پژوهشنامه خراسان بزرگ 11 (42): 39- 62.##39. فلاح‌فر، سعید. ۱۳۸۸. فرهنگ واژه‌های معماری سنتی ایران. تهران: کاوش‌پرداز.##40. گودرزی سروش، محمدمهدی، بهناز امین‌زاده گوهرریزی، و محمد نقی‌زاده. ۱۳۹۱. تجلی اندیشه اسلامی در شهر با حضور مدرسه در محله. شهر ایرانی اسلامی (7): ۹۹-۱۰۸.##41. لقمانی، نرگس، نیما ولی‌بیگ، و حامد مظاهریان. 1402. تحلیل پلان مدارس تاریخی شهر اصفهان منتسب به قرن هشت تا چهارده هجری شمسی بر پایه‌ی کارکرد. پژوهش‌های معماری اسلامی 11 (4): 1-18.##42. متدین، حشمت‌الله، و محبوبه آهنگری. 1395. بازاندیشی در کفیت ارتباط مدرسه و شهر بر پایه‌ی تحلیل اجتماع‌پذیری مدارس دوره تیموری تا ابتدای قرن چهاردهم. هنرهای زیبا 21 (4): 75- 86.##43. محمودی، عبدالله. 1384. بازنگری اهمیت ایوان در خانه‌های سنتی (با نگاه ویژه به بم). هنرهای زیبا (22): 53-62.##44. مدقالچی، لیلا، احد نژادابراهیمی، و سارا رحمانی. 1399. آموزه‌های برگرفته از تحلیل مؤلفه‌های کالبدی بازار تبریز (مجموعه‌ی سرای امیر). معماری‌شناسی 3 (17): 28-39.##45. ملازاده، کاظم، و مریم محمدی. ۱۳۸۱. مدارس و بناهای مذهبی. قزوین: موسسه چاپ سوره.##46. موسویان، محمدرضا. ۱۳۸۵. اصول و مبانی در معماری و شهرسازی. تهران: آذرخش.##47. مهدوی‌نژاد، محمدجواد، محمدحسین قاسم پورآبادی، و آیسا محمدلوی شبستری. 1391. گونه‌شناسی مسجد-مدرسه‌های دوره قاجار. مطالعات شهر ایرانی اسلامی (11): 5-15.##48. نظیف، حسن. ۱۳۹۲. پایداری اندام‌های معماری ایرانی در گذر از دوران اسلامی. باغ نظر 10 (24): 57-66.##49. نیستانی، جواد، و زینب اکبری. 1394. مطالعه شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود در عناصر فضایی-کارکردی مدارس علوم دینی تهران عهد قاجار. آرمانشهر 8 (15): 145- 155.##50. وثیق، بهزاد، و رضا قدردان قراملکی. 1395. مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مدارس اسلامی (مقایسه‌ی تطبیقی مدارس سلجوقی و صفوی)، پژوهش‌های معماری اسلامی ۴ (۳): ۴۰-۵۶. ##51. هنرفر، لطف‌الله. 1374. گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان. اصفهان: کتابفروشی ثقفی. ##52. هوشیاری، محمدمهدی، حسین پورنادری، و سیدمرتضی فرشته‌نژاد. 1392. گونه‌شناسی مسجد- مدرسه در معماری اسلامی ایران، بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی. مطالعات معماری ایران 2 (3): 37-54. ##53. هیلن‌براند، رابرت. ۱۳۸۰. معماری اسلامی. ترجمه‌ی‌ باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی. تهران: روزنه. ##

اصول طراحی مراکز اسلامی با رویکرد همزیستی فرهنگی: بررسی موردی در کشور انگلستان The principles of designing Islamic centers with the approach of cultural coexistence: A case study in England 1 1 «مراکز اسلامی» یکی از مهمترین نمادهای حضور مسلمانان در کشورهای غیرمسلمان هستند و اهمیت زیادی از جنبه هویتی دارند. همچنین از طرفی دیگر، این مراکز نماینده فرهنگی جامعه مسلمان در افکار عمومی جامعه میزبان محسوب می‌شوند. لذا چگونگی طراحی آنها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هدف این پژوهش دستیابی به اصولی برای طراحی مراکز اسلامی است که منجر به حفظ و تقویت هویت فرهنگ اسلامی و بهبود همزیستی با جوامع میزبان شود. این پژوهش ابتدا با بررسی مطالعات پیشین به شناسایی ابعاد مسئله پرداخت و مشخص شد دو مفهوم «هویت» و «همزیستی» مسئله اصلی در این پژوهش است. سپس مفاهیم «هویت» و «همزیستی» در معماری مراکز اسلامی را بر اساس مدل اجزای مکان در سه محور «معنا»، «فرم فیزیکی»، و «فعالیت» مورد بررسی قرار داد. تمرکز این پژوهش بر بررسی مسئله «هویت» و «همزیستی»، از نگاه کاربران مسلمان است؛ لذا برای دستیابی به دیدگاهی جامعتر و دقیقتر، از ابزار پرسشنامه استفاده شد. به دلیل اینکه در پی این تحقیق، پژوهشگران درصدد طراحی یک مرکز اسلامی در کشور بریتانیا بودند، پرسشنامه در میان مسلمانان ساکن در انگلستان صورت پذیرفت. این پرسشنامه شامل پرسش‌های بسته و باز است و با هدف شناسایی و بررسی نیازها، دیدگاه‌ها و ترجیحات بصری جامعه مسلمان، انجام گرفت. علاوه بر این مرور جامعی بر نظریات و دیدگاه‌های صاحب‌نظران در مورد ویژگی‌ها و المان‌های مراکز اسلامی و مساجد صورت گرفت. سپس نتیجه‌گیری این تحقیق بر اساس تحلیل تطبیقی نتایج پرسشنامه و نظریات محققین این حوزه بدست آمد. دستاورد تحقیق در قالب یک مدل راهبردی در سه محور «معنا»، «فرم فیزیکی»، و «فعالیت» ارائه شده است و اصولی را در هر بخش ارائه می‌کند که کاربست آن در طراحی می‌تواند به «بهبود همزیستی مراکز اسلامی با جامعه میزبان» و «حفظ هویت اسلامی» مراکز اسلامی کمک کند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که استفاده از نمادها، ارزش‌های اسلامی در طراحی با ایجاد فرصت ابراز هویت، احساس محرومیت را کم، و حس پذیرش در جامعه را در اقلیت مسلمان را بیشتر می‌کند و سبب کاهش تنش‌های فرهنگی و افزایش حس تعلق و نزدیکی بیشتر با فرهنگ ملی کشور میزبان می‌شود. از طرف دیگر، تلاش برای استفاده از المان‌های بصری و ارزش‌های مشترک موجب کاهش حساسیت‌های جامعه میزبان و ارتباط بهتر با جمعیت مسلمان خواهد شد. با بکاربردن یک رویکرد همگرایانه، مراکز اسلامی می‌تواند هم به‌عنوان یک مرکز دینی برای مسلمانان و هم به‌عنوان یک مرکز فرهنگی برای کل جامعه ایفای نقش کنند. این امر خود می‌تواند منجر به تقویت فرهنگ اسلامی و جذابیت و بهبود چهره فرهنگ اسلامی و جامعه مسلمان در افکار عمومی جامعه میزبان شود. در نتیجه «هویت» و «همزیستی» دو مفهوم مستقل از یکدیگر نیستند؛ لذا برای دستیابی به «همزیستی فرهنگی پایدار با جامعه میزبان» در عین «حفظ هویت اسلامی»، در طراحی مراکز اسلامی می‌بایست هر دو جنبه را در نظر داشت. 2 “Islamic centers” are among the most important symbols of the presence of Muslims in non-Muslim countries and hold significant identity value. They also act as cultural representatives of the Muslim community in the eyes of the host society. Therefore, their design is particularly important. This research aims to identify principles for designing Islamic centers that help preserve and strengthen Islamic cultural identity while improving coexistence with host communities. By reviewing previous studies, the research identified “identity” and “coexistence” as its main concepts. These were examined in relation to Islamic center architecture using a place-based model structured around the three axes of “meaning,” “physical form,” and “activity.” The study focuses on these issues from the perspective of Muslim users; therefore, a questionnaire was used to gain a comprehensive and accurate understanding. Since the researchers intend to design an Islamic center in England, the questionnaire—containing both closed and open questions—was distributed among Muslims living in England to identify their needs, views, and visual preferences. The results were derived through comparative analysis of the questionnaire findings, library studies, and previous research. The research outcome is presented as a strategic model across the three axes of meaning, physical form, and activity, offering design principles that support both coexistence with the host society and the preservation of Islamic identity. The findings show that incorporating symbols of Islamic values strengthens identity expression, reduces feelings of deprivation, and increases acceptance among Muslim minorities, contributing to reduced cultural tensions and a greater sense of belonging. Using shared visual elements and common values also reduces sensitivities within the host society and improves communication. A convergent approach allows Islamic centers to function as both religious centers for Muslims and cultural centers for the wider society, enhancing the image of Islamic culture. Consequently, identity and coexistence are interconnected, and both must be addressed in the design of Islamic centers. 23 47 2024/04/72024/07/30 1403/5/9 2025/05/172025/03/1 1403/12/11 احمد اخلاصی Ahmad Ekhlasi دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران ایران ekhlassi@iust.ac.ir حمید مظفر Hamid Mozaffar دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران ایران h_mozaffar@cmps2.iust.ac.ir سمانه تقدیر Samaneh Taghdir دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران ایران s_taghdir@iust.ac.ir Islamic Center Islamic Architecture Cultural Coexistence Contextualism Islam in the West. مرکز اسلامی معماری اسلامی همزیستی فرهنگی زمینه‌گرایی اسلام در غرب. 1. Adida, C. L., D. D. Laitin, and M. A. Valfort. 2014. Muslims in France: Identifying a Discriminatory Equilibrium. Journal of Population Economics 27(4): 1039- 1086.##2. Agius, E., and J. Ambrosewicz. 2003. Towards a Culture of Tolerance and Peace. Canada: International Bureau for Children’s Rights.##3. Ahmed, Abdul-Azim. 2019. “Conceptualising Mosque Diversity.” Journal of Muslims in Europe 8 (2): 138–58.##4. Alarmouty, T., and R. Hammad. 2020. Employing Heritage Elements in Contemporary Architecture. 3-Mosque’s Gates: Case Study in Amman City, Jordan. Journal of Engineering and Architecture 8 (2): 17- 21.##5. Alidoost, R. S., A. Karimi Azeri, and Reza Parvizi. 2018. Phenomenological Study of the Concept of Identity in Historical Textures by Location Components in the Design of New Urban Textures (Case Study: Saghari Sazan Neighborhood of Rasht). Sustainable Architecture and Urban Design 6 (1): 39-60.##6. Alrasheedi, G., and F. Almutawa. 2020. Weekend Islamic Schools in Europe: Challenges and Means of Development. Improving Schools 23(2): 190–203.##7. Ardalan, N. 1980. The Visual Language of Symbolic Form: A Preliminary Study of Mosque Architecture. Architecture as Symbol and Self-Identity. In Proceedings of the Seminar Held in Fez, October 9-12, 1979, 18–36.##8. Ardalan, N., and L. Bakhtiar. 1973. The Sense of Unity: The Sufi Tradition in Persian Architecture (Vol. 9). Chicago: University of Chicago Press.##9. Arjmandi, Hanieh. 2011. Light and Color: The Spiritual and Psychological Effects of Light and Color in Traditional Iranian Houses on Residents. Translated by M. M. Mirloo and S. Asadzadeh. Ettealat Hekmat va Marefat 69 (6): 25-30. ##10. Avcioglu, N. 2007. Identity-as-Form: The Mosque in the West. Cultural Analysis (6): 91–112.##11. Bano, M. 2022. Islamic Authority and Centers of Knowledge Production in Europe. Journal of Muslims in Europe 11(1): 20–35. ##12. Basoeki, O. D. H., and W. Mingchang. 2021. Internalization Of Islamic Values in the 21st Century Construction Ornaments. Religio Education 1(2): 97–105. ##13. Beheshti, S. Y., and Y. Rastegar. 2013. Sociological Explanation of Social Tolerance and Its Dimensions among Iranian Ethnic Groups. Journal of Social Problems of Iran 4 (2): 7-35.##14. Biondo III. 2006. The Architecture of Mosques in the US and Britain. Journal of Muslim Minority Affairs 26(3): 399–420.##15. Blair, S. S., and J. M. Bloom. 2003. The Mirage of Islamic art: Reflections on the Study of an Unwieldy Field. The Art Bulletin 85(1): 152–184.##16. Burckhardt, T. 2009. Art of Islam: Language and Meaning. World Wisdom, Inc.##17. Canter, D. 1977. The Psychology of Place. St Martin’S Press.##18. Capon, David Smith. 1999. Architectural Theory: Le Corbusier? Legacy: Principles of Twentieth-Century. John Wiley.##19. Chang, H.-J., Huang, K.-C., and C.-H. Wu. 2006. Determination of Sample Size in Using Central Limit Theorem for Weibull Distribution. International Journal of Information and Management Sciences 17 (3).##20. Çizgen, Gültekin. 2012. “Rethinking the Role of Context and Contextualism in Architecture and Design.” PhD Thesis, Eastern Mediterranean University (EMU).##21. Cullen, G. 1995. The Concise Townscape. Routledge.##22. Dousti Motlagh, P. 2009. The Study of Entrance History. Armanshahr 2(2): 91–104.##23. Effendi, M. N. 2023. Reposisi Peranan Dan Fungsi Perpustakaan Masjid Dalam Mencerdaskan Umat Islam. Jurnal El-Pustaka 1(1): 01–13. ##24. Erzen, J. 2011. Reading Mosques: Meaning and Architecture in Islam. The Journal of Aesthetics and Art Criticism 69(1): 125–131. ##25. Falahat, M. S. 2005. The Role of Physical Design in the Mosque's Sense of Place. Honar-Ha-Ye-Ziba 22 (22): 35- 42.##26. Farrag, E. 2017. Architecture of Mosques and Islamic Centers in non-Muslim Context. Alexandria Engineering Journal 56(4): 613–620. ##27. Fathy, H. 2010. Architecture for the Poor: An Experiment in Rural Egypt. University of Chicago Press.##28. Fattahi, S., and A. Omrani Pour. 2014. Analysis of the Role of Qebla in the Spatial Organization of Contemporary Mosques in Ilam City. Journal Of Researches in Islamic Architecture 1(2): 95–111.##29. Firdaus, M., B. Amin, and Muhammad Chaidar Febriansyah. 2022. Penerapan Konsep Arsitektur Islam Dalam Desain Masjid Islamic Center Di Kabupaten Bantaeng. TIMPALAJA: Architecture Student Journals 4(2): 133–142. ##30. Forsyth, D. R. 2018. Group Dynamics. Cengage Learning.##31. Fugate, G. N. 2014. Creating an Islamic Sense of Place: Building Conversion and the American Mosque. In ARCC Conference Repository.##32. Ghayyem, A. 2001. Iranology: A Sociological Look at the Life and Culture of the Arab People of Khuzestan. National Studies Journal 2 (7): 185-226.##33. Hamdy, Rawaa Fadhel, and Fawzia Irhayyim Al-Assadi. 2023. Aesthetic Values in Islamic Ornamentation - Abbasid Architecture as a Model. 020073. ##34. Hamzenajad, M., A. H. Noghrekar, and S. Khorasani Moghadam. 2014. Conceptual Typology of the Entrance of Mosques in Iran Using Sacred Concepts. Journal of Researches in Islamic Architecture 1(1): 75–100.##35. Hataminejad, H., A. Pourahmad, K. Ziari, and B. Habibian. 2018. Investigating the Effect of Physical Components on Place Attachment in Order to Fulfilling Sustainable Neighborhood, Case Study: Ahwaz City. Sustainable Architecture and Urban Design 6 (2): 65-83.##36. Hayati, H., M. Fakheri Raouf, and B. Karavani. 2019. The Role of Qibla in the Orientation of the Traditional Mosques in Dezful City. Bagh-E-Nazar 16(70): 55–70.##37. Hemmati, S., H. Zabihi, and M. Kameli. 2014. An Analysis on the Role of The Mosques Courtyard in Islamic Cities as Urban Spaces (A Case Study: Islamic Revolution Courtyard in the Sanctuary of Hazrate Masoumeh (S) In Qom). Journal of Studies on Iranian Islamic City (14): 43–50. ##38. Hillenbrand, R. 1994. Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. New York: Columbia University Press.##39. Hosseini, S. B., and M. Kameli. 2014. The Effect of Structural Elements in Traditional and Modern Mosques on the Minds of Children in Iran. Journal of Researches in Islamic Architecture 2(1): 149–162. ##40. Kahera, A. I., L. Abdulmalik, and C. Anz. 2009. Design Criteria for Mosques and Islamic Centers: Art, Architecture and Worship. Routledge.##41. Kamal, M. A. 2021. Minarets As a Vital Element of Indo-Islamic Architecture: Evolution and Morphology. Journal Of Islamic Architecture 6(3): 203–209.##42. Kassim, N., N. Abdullah, and M. Taib. 2014. Decoration in Praying Hall of Mosque: A Review of Current Literature. Procedia- Social and Behavioral Sciences (153):55-60. ##43. Kero, P., & Lee, D. (2016). Likert is Pronounced “LICK-urt” not “LIE-kurt” and the Data are Ordinal not Interval. Journal of Applied Measurement, 17(4), 502–509. ##44. Khakpour, M., and F. Kateb. 2017. A Comparative Study of Religious Architecture in Christianity and Islam A Criticism of Titus Burckhardt’s Theory. Bagh-E Nazar 14(50): 57–68.##45. Khalidi, O. 1998. 13 Approaches to Mosque Design in North America. Muslims on the Americanization Path. New York: Oxford Academic.##46. Khan, H. 2008. Contemporary Mosque Architecture. Isim Review 21(1): 52–53.##47. Khanmohammadi, M., S. Azimi, Y. Rahmanei, and M. Hossaini. 2016. Studying The Qualitative and Quantitative Roles of Ivan in Traditional Houses and Revitalization of Them in the Shape of the Terrace (Case Study: Mid-Rise Apartments in Tehran). Hoviateshahr 10(26): 21–32.##48. Kiaee, M., Y. Peyvastehgar, and A. A. Heidari. 2017. Eyvan Basic Position to Improve Operational Efficiency in Mosques. Journal of Researches in Islamic Architecture 5(1): 68–83.##49. Lewicka, M. 2008. Place Attachment, Place Identity, and Place Memory: Restoring the Forgotten City Past. Journal of Environmental Psychology 28(3): 209–231.##50. Liu, E., & Freestone, R. (2016). Revisiting Place and Placelessness. In Place and Placelessness Revisited. Routledge.##51. Lotfi, A. 2001. Creating Muslim space in the USA: Masjid and Islamic Centers. Islam and Christian–Muslim Relations 12(2): 235–254.##52. Mahboobi, G., M. Mokhtabad, and M. Attarabbasi. 2017. Realization of the Symbiosis of Interior and Exterior in the Architecture of Mosques in Iran (with an Emphasis on Fuzzy Method). Kimiahonar 5(21): 57–75.##53. Mahboobi, G., M. Mokhtabad, I. Etesam, and M. Attarabbasi. 2018. Symbiosis of Inside and Outside in Architecture of The Naqsh-E Jahan Square. Bagh-E Nazar 15(58): 51–64.##54. Mahmoudi, A. 2005. A Review of the Significance of The El Van in Traditional Houses (In Particular as Related to the City of Bam). Honar-Ha-e-Ziba (22): 53–62.##55. Mamani, H., F. Yari, and S. Haghir. 2018. Components of Iranian-Islamic Architecture and the Identity-Constructing Role of Embellishments. Journal of Art and Civilization of the Orient 6(21): 37–46. ##56. Memarian, G. H., and M. K. Pirnia. 2013. Introduction to Iranian Islamic Architecture. Tehran: Soroush-e Danesh.##57. Mirshahzadeh, S., S. G. Eslami, and A. Einifar. 2012. The Role of Borderline-Hybrid Space in Signifying Process: Evaluation of Interpretation Potentiality of the Space Employing Semiotic Approach. Hoviateshahr 5(9): 5–16. ##58. Montgomery, J. 1998. Making A City: Urbanity, Vitality and Urban Design. Journal of Urban Design 3(1): 93–116.##59. Moradinasab, H., M. Bemanian, and I. Etesam. 2019. Qualitative Role of Geometry in Formal Stability of the Central Courtyard of Iranian Mosques. Journal of Architectural Thought 2(4): 53–62.##60. Morbidoni, M. 2013. The Mosque in the European City: Testing the Cohabitation. Planum. The Journal of Urbanism 27(2): 25–33.##61. Munson, C., and B. H. Chetkow-Yanoov. 1999. Celebrating Diversity: Coexisting in a Multicultural Society. New York: Routledge.##62. Nadimi, H. 1999. The Truth of the Pattern. Letter from the Academy of Sciences 14(6): 19–34.##63. Naghavi, Pooyan, and Hamed Mazaherian. 2019. “Analysis of Contemporary Theories When Encountering the Context in Architectural Design.” The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar 16 (74): 69–80. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.174193.4023.##64. Nata, A. 2021. Peran dan Fungsi Masjid di Indonesia Dalam Perspektif Pendidikan Islam. Ta’dibuna: Jurnal Pendidikan Islam 10(3): Article 3. ##65. Necipoglu, G., and M. al-Asad. 1996. The Topkapi Scroll-Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Oxford University Press.##66. Noghrehkar A. 2016. The Interrelation between Islam and Human Processes Theory of (Salam). Journal of Researches in Islamic Architecture 4(3): 4-24.##67. Noghrekar, A., A. M. Ranjbarkermani, and M. Hamzenajad. 2008. An Introduction to Islamic Identity in Architecture and Urbanism. Tehran: Ministry of Housing and Urban Development.##68. Noghrekar, A., F. Mozaffar, and S. Taghdir. 2017. Communication of Man and Universe in Islam: The Reflection in Islamic Architecture, Based on Transcendent Wisdom. Armanshahr 10(19): 79–93.##69. Norzalifa, Z. A. 2003. The Expression of The Interior Decoration in The Traditional Mosque in Malacca-A Critical Reviews of Its Elements in Relation to Islamic Arts. MA Thesis, Universiti Teknologi MARA.##70. Othman, A. S. 2023. Rooting the Term and the Architectural Element “Iwan” in Ancient Civilizations. International Journal of Multidisciplinary Studies in Heritage Research 6 (2): 57–75. ##71. Othman, R., and Y. Ahmad. 2011. Importance of Motif and Ornamentation in Mosque Architecture. Journal of Design+ Built (2).##72. Porter, Tom. 2004. Archispeak: An Illustrated Guide to Architectural Terms. Routledge.##73. Proshansky, H. M. 1978. The City and Self-Identity. Environment and Behavior 10(2): 147–169.##74. Punter, J. 1991. Participation in the Design of Urban Space. Landscape Design 200(1): 24–27.##75. Raeisi, M. M., and A. Noghrekar. 2014. Geometric-Spatial Evaluation of Tehran Contemporary Mosques by Using Thematic Analysis of Religious Texts. Journal of Researches in Islamic Architecture 1(4): 30–46.##76. Raza, M. S. 1991. Islam in Britain: Past, Present and the Future. Volcano Press.##77. Rezaeinia, A. A. 2017. The Form of Iwan in the Context of Iranian Architecture, From the Beginning to the Early Islamic Centuries. Journal of Architecture Studies 6(11): 125–144.##78. Rostam Nejad, Mehdi. 2011. Principles Governing Dialogue and Coexistence with Followers of Religions (With Emphasis on the Holy Quran). Journal of Islamic Wisdom and Philosophy 10 (36): 17-32.##79. Roy, Olivier. 2017. Jihad and Death: The Global Appeal of Islamic State. Oxford University Press.Saint, J., A. England, A. M. Ali, and L. Bonnett. 2022. The Effect of Different Statistical Approaches on Image Quality Data Obtained from Radiological Examinations. Radiography 28(2): 518–523. ##80. Salmani, A., M. H. Rahimi, and M. Khakzand. 2016. Analysis of the Importance, Priority and Originality of Open Space in the Mosque. Journal of Researches in Islamic Architecture 3(4): 34–49. Sid.##81. Sandercock, L., and R. Bridgman, R. 1999. Towards Cosmopolis: Planning for Multicultural Cities. Canadian Journal of Urban Research 8(1): 108.##82. Sarookhani, B. 2001. The Social Sciences Encyclopedia. Tehran: Keyhan.##83. Schulz, C. N. 1980. Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. London: Academy Editions.##84. Serageldin, I. 1996. Introduction: A Critical Methodology for Discussing the Contemporary Mosque. Architecture of the Contemporary Mosque: 12–19.##85. Siapera, E. 2006. Multiculturalism Online: The Internet and the Dilemmas of Multicultural Politics. European Journal of Cultural Studies 9(1): 5–24. ##86. Sojoodi, A., M. Niazi, and S. Naghipoor. 2024. Meta-Analysis of Studies on the Relationship Cultural Capital and Social Tolerance (With an Emphasis on Age Category Moderator Variables). Religion and Communication 31 (1): 209-236. ##87. Steyn, G. 2018. Architecture and Identity: Colors, Textures and Materials that Speak of South Africa. South African Journal of Art History 33(1): 41–65.##88. SUTRIYONO, S. 2021. Peran Dan Fungsi Sosial Masjid Dalam Meningkatkan Kualitas Keagamaan Masyarakat Desa Palalangan. KASBANA: Jurnal Hukum Ekonomi Syariah 1(2): 125–141. ##89. Taghdir, S. 2017. Explaining the Human Perception Levels and Process and Its Role in the Quality of Creation of Architectural Works Based on Transcendent Wisdom. Journal of Researches in Islamic Architecture 5(1): 48–67.##90. Taher Tolou Del, M. S., J. Mahdinejad, and A. Sadeghi Habib Abad. 2017. Recognition of Durability of Sacred Images’ Nature in the Iran Islamic Traditional Architecture Based on Identification of The Stable Identity of Iranian Congregational Mosques. Sustainable Architecture and Urban Design 4(2): 17–30.##91. Tamis‐LeMonda, C. S., N. Way, D. Hughes, H. Yoshikawa, R. K. Kalman, and E. Y. Niwa. 2008. Parents’ Goals for Children: The Dynamic Coexistence of Individualism and Collectivism in Cultures and Individuals. Social Development 17(1): 183–209. ##92. Tang, Y. 2015. The Coexistence of Cultural Diversity: Sources of the Value of Harmony in Diversity. In Confucianism, Buddhism, Daoism, Christianity and Chinese Culture (pp.285-290). ##93. Tavassoli, M., and N. Bonyadi. 1992. Urban Space Design: Urban Spaces and Their Place in City Life and Landscape. Tehran: Shahidi.##94. Todd, R. W. 2011. Analyzing and Interpreting Rating Scale Data from Questionnaires. Reflections (14): 69–77. ##95. Usman, I. 2020. Revitalizing the Role and Function of the Mosque as a Center for Da’wah Activities and Community Development. SAMARAH: Jurnal Hukum Keluarga Dan Hukum Islam 4 (1). ##96. Veiseh, S., N. Khodabandeh, H. Hakkakifard, and F. Tahmasbi. 2009. Appropriate Methods in use of local Building Materials. JHRE 28 (126): 2- 19. ##97. Verkaaik, O. 2012. Designing the Anti-Mosque: Identity, Religion and Affect in Contemporary European Mosque Design. Social Anthropology 20(2): 161–176. ##98. Verkaaik, O. 2020. The Anticipated Mosque: The Political Effect of a Planned Building. City & Society 32(1): 118–136. ##99. Von Meiss, P. 2013. Elements of Architecture: From Form to Place+ Tectonics. EPFL Press.##100. Zahra, F. 2022. Spiritual Aesthetics of Islamic Ornamentation and The Aesthetic Value in Islamic Architecture. Islamic Thought and Civilization 12 (1).##101. Zahra, F., and S. Shahir. 2022. Development and Evolution of Palmette Ornament: An Influence on Islamic Architecture. Landscape Architecture and Art 21(21): 124–130.##1. ارجمندی، هانیه. 1390. نور و رنگ: تأثیرات معنوی و روانشناختی نور و رنگ خانه‌های سنتی ایرانی بر ساکنان. ترجمۀ محمدمهدی میرلو و سمیه اسدزاده. اطلاعات حکمت و معرفت 69 (6): 25–30.##2. بهشتی، سید صمد، و یاسر رستگار. 1392. تبیین جامعه‌شناختی مدارای اجتماعی و ابعاد آن در بین اقوام ایرانی. مسائل اجتماعی ایران4 (2): 7–35.##3. تقدیر، سمانه. 1396. تبیین مراتب و فرایند ادراک انسان و نقش آن در کیفیت خلق آثار معماری بر اساس مبانی حکمت متعالیه. پژوهش‌های معماری اسلامی 5 (1): 48- 67.##4. توسلی، محمود، و ناصر بنیادی. 1393. طراحی فضای شهری: فضاهای شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهر. تهران: شهیدی.##5. حاتمی‌نژاد، حسین، احمد پوراحمد، کرامت‌اله زیاری، و بهار حبیبیان. 1397. بررسی تأثیر مولفه‌های کالبدی بر دلبستگی مکانی در راستای تحقق محله پایدار، مطالعه موردی: شهر اهواز. معماری و شهرسازی پایدار 6 (2): 65- 83.##6. حسینی، سید باقر، و محسن کاملی. 1393. تأثیر عناصر کالبدی معماری مساجد سنتی و مدرن ایران بر ذهن کودکان. پژوهش‌های معماری اسلامی 2 (1): 149–162.##7. حیاتی، حامد، مرضیه فاخری رئوف، و بهاره کاروانی. 1398. نقش قبله در جهتگیری مساجد سنتی شهر دزفول. باغ نظر 16 (70): 49-60.##8. خاکپور، مینو، و فاطمه کاتب. 1396. بررسی تطبیقی معماری دینی در مسیحیت و اسلام با نقد نظریات تیتوس بورکهارت (مطالعه موردی: اصفهان). باغ نظر 14 (50): 57–70.##9. خان‌محمدی، محمدعلی، سیروان عظیمی، یاسر رحمانیانی، و مختار حسینی. 1395. مطالعه کمی و کیفی نقش ایوان در خانه‌های سنتی و احیای آن در کالبد تراس (مطالعه موردی: آپارتمان‌های میان‌مرتبه شهر تهران). هویت شهر 10 (26): 21–32. ##10. رستم‌نژاد، مهدی. 1390. اصول حاکم بر گفت و گو و همزیستی با پیروان ادیان با تأکید بر قرآن کریم. طلوع نور 10 (36): 17–32.##11. رضایی‌نیا، عباسعلی. 1396. صورت ایوان در معماری ایرانی، از آغاز تا سده‌های نخستین اسلامی. مطالعات معماری ایران 6 (11): 125- 144.##12. رئیسی، محمدمنان، و عبدالحمید نقره‌کار. 1393. ارزیابی هندسی فضایی مساجد معاصر تهران با استفاده از تحلیل مضمونی متون دینی. پژوهش‌های معماری اسلامی 2 (3): 28- 44. ##13. ساروخانی، باقر. 1380. دایره‌المعارف علوم اجتماعی، جلد 2. تهران: کیهان.##14. سجودی، عادل، محسن نیازی، و سحر نقی‌پور ایوکی. 1403. فراتحلیل مطالعات رابطه سرمایه فرهنگی و مدارای اجتماعی در ایران (با تأکید بر متغیر تعدیل‌گر گروه سنی). دین و ارتباطات 31 (1): 209–236. ##15. سلمانی، امیر، محمدحسین رحیمی، و مهدی خاک‌زند. 1394. بررسی اهمیت، اولویت، و اصالت فضای باز در مسجد. پژوهش‌های معماری اسلامی 3 (4): 34–49.##16. طاهرطلوع‌دل، محمدصادق، علی صادقی حبیب‌آباد، و جمال‌الدین مهدی‌نژاد. 1395. بازشناسی مانایی ماهیت انگاره‌های قدسی در معماری اصیل اسلامی ایران مبتنی بر شناسایی هویت پایدار کالبد مساجد جامع ایرانی. معماری و شهرسازی پایدار 4 (2): 17–30. ##17. علی‌دوست، ریحانه سادات، امیررضا کریمی آذری، و رضا پرویزی. 1397. بررسی مؤلفه‌های هویت و مکان در بافت‌های تاریخی با رویکرد پدیدارشناسانه با هدف دستیابی به اصول طراحی بافت‌های جدید شهری، نمونه موردی: محله ساغری‌سازان رشت. معماری و شهرسازی پایدار 6 (1): 39–60.##18. فتاحی، شمس‌اله، و علی عمرانی‌پور. 1393. تحلیل نقش محور قبله در سازماندهی فضایی مساجد معاصر شهر ایلام. پژوهش‌های معماری اسلامی 1 (2): 95–111.##19. فلاحت، محمدصادق. 1384. نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد. هنرهای زیبا 22 (22): 35–42. ##20. قیم، عبدالنبی. 1380. ایرانشناسی: نگاهی جامعه‌شناختی به زندگی و فرهنگ مردم عرب خوزستان. مطالعات ملی 2 (7): 185–226.##21. کیایی، مریم، یعقوب پیوسته‌گر، و علی‌اکبر حیدری. 1396. جایگاه پایه‌ای ایوان در ارتقای راندمان عملکردی در مساجد. پژوهش‌های معماری اسلامی 5 (1): 68–83.##22. محبوبی، قربان، مصطفی مختاباد ‌امرئی، و مصطفی عطار‌عباسی. 1395. بازشناخت هستمندی همزیستی درون و بیرون معماری مساجد ایران (با تأکید بر روش فازی). کیمیای هنر 5 (21): 57–75.##23. محمودی، عبداله. 1384. بازنگری اهمیت ایوان در خانه‌های سنتی (با نگاه ویژه به بم). هنرهای زیبا (22): 53–62.##24. مرادی‌نسب، حسین، محمدرضا بمانیان، و ایرج اعتصام. 1397. نقش کیفی هندسه در پایایی شکلی هندسی حیاط مرکزی مساجد ایران. اندیشه معماری 2 (4): 53–62.##25. معماریان، غلامحسین، و محمدکریم پیرنیا. 1384. آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.##26. ممانی، حمید، فهیمه یاری، و سعید حقیر. 1397. مؤلفه‌های معماری ایرانی-اسلامی و نقش هویت‌بخش تزئینات. هنر و تمدن شرق6 (21): 37–46.##27. میرشاه‌زاده، شروین، سیدغلامرضا اسلامی، و علیرضا عینی‌فر. 1390. نقش فضای مرزی- پیوندی، در فرایند آفرینش معنا، ارزیابی توان معناآفرینی فضا به کمک رویکرد نشانه‌شناسی. هویت شهر 5 (9): 5–16. ##28. ندیمی، هادی. 1378. حقیقت نقش. فرهنگستان علوم 14 (6): 19–34.##29. نقره‌کار، عبدالحمید، علی‌محمد رنجبر کرمانی، و مهدی حمزه‌نژاد. 1388. درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.##30. نقره‌کار، عبدالحمید، مهدی حمزه‌نژاد، و صبا خراسانی مقدم. 1392. گونه‌شناسی مفهومی ورودی مساجد در ایران با استفاده از مفاهیم قدسی. پژوهش‌های معماری اسلامی 1 (1): 77- 102.##31. نقره‌کار، عبدالحمید. 1395. نسبت اسلام با فرایندهای انسانی فرانظریه سلام (SALAM) طرح مدلی (بنیادی-کاربردی) در (ساختار، منابع، مبانی، و ارزیابی) آثار هنری، معماری، و شهرسازی از منظر اسلامی (راهبردها، راهکارها، راه‌حل‌ها، و نقد فرایندهای انسانی). پژوهش‌های معماری اسلامی 4 (3): 4–24. ##32. نقره‌کار، عبدالحمید، فرهنگ مظفر، و سمانه تقدیر. 1396. تناظر انسان و هستی در اندیشه اسلامی و بازتاب آن در معماری اسلامی. آرمانشهر 10 (19): 79–93.##33. نقوی, پویان, و حامد مظاهریان. 2019. تحلیل نظریات معاصر در مواجهه با زمینه در طراحی معماری. باغ نظر 16 (74): 69–80. ##34. ویسه، سهراب، ناهید خدابنده، حمیدرضا حکاکی‌فرد، و فرهنگ طهماسبی. 1388. ارائه روش‌های مناسب در استفاده از مصالح بوم‌آورد. مسکن و محیط روستا 28 (126): 2-19. ##35. همتی، شهاب‌الدین، حسین ذبیحی، و محسن کاملی. 1392. تحلیلی بر نقش حیاط مساجد در شهرهای اسلامی به‌عنوان فضای شهری، مطالعه موردی: صحن انقلاب اسلامی, حرم حضرت معصومه(س) قم. مطالعات شهر ایرانی اسلامی (14): 43–50. ##

واکاوی تناسبات موجود در ابعاد دو جزء اصلی کالبدی نمونه‌هایی از گرمابه‌های دوران قاجار شهر قزوین Analyzing the proportions in the dimensions of the two main physical components of samples of traditional baths for Qajar period in Qazvin city 1 1 معماری دوره‌های گذشته ایران، همیشه بر اساس به‌کارگیری قوانین و اصول هندسی انجام می‌شده است و همین امر، عامل اصلی غنی بودن ترسیمات و دقت در ساخت بناها به شمار می‌رود. به‌عبارت دیگر آگاهی از قواعد ریاضی و ترسیمات هندسی بر پایه ریاضیات همواره از وظایف اصلی معماران گذشته به حساب می‌آمده‌است. موضوعی که در معماری امروز ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته و اصول و مفاهیم سنتی معماری از جمله قوانین هندسی و تناسبات به فراموشی سپرده شده و حضور آن در بناهای معاصر کشور به‌صورت چشمگیری کمتر شده است. در میان گونه‌های متعدد معماری ایران، گرمابه‌ها یکی از بناهای مهم شهری محسوب می‌شدند که همواره در طراحی و ساخت آن‌ها از نظر ایستایی، تنظیم شرایط محیطی، زیبایی و کارآیی توجه ویژه‌ای صورت می‌گرفته است. با توجه به تعدد گرمابه‌ها در دوره قاجار در شهر قزوین و نیز تنوعی که در ساختار آن‌ها وجود دارد، سوالات اصلی در این زمینه مطرح می‌گردد که از نظر شکلی، کدام‌یک از اشکال هندسی غالب در معماری ایرانی جهت طراحی اجزای اصلی کالبدی این گرمابه‌ها استفاده شده است؟ و نیز در طراحی اجزای اصلی کالبدی گرمابه‌های مذکور، از نظر ابعاد و اندازه، تناسبات خاصی رعایت گشته است؟ هدف کلی از این پژوهش، کشف نظام هندسی حاکم بر طراحی دو جزء اصلی کالبدی این بناها است. به عبارت دیگر اهداف این پژوهش بررسی اجزای اصلی کالبدی نمونه‌های منتخب از نظر شکل و فرم آن‌ها و همچنین دسته‌بندی‌شان از نظر الگوی ساختاری و نیز استخراج نظام هندسی، شکلی و ابعادی در اجزای نامبرده در این گرمابه‌هاست. این پژوهش از نوع کمی و کیفی بوده و بر پایه روش‌های تفسیری-تاریخی، پیمایشی و استدلال منطقی به تحلیل نظام‌های معماری و تناسبات ابعادی در سربینه و گرمخانه، به‌عنوان دو جزء اصلی این بناها در نُه گرمابه دوره قاجار شهر قزوین پرداخته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که در طراحی و ساخت دو جزء اصلی گرمابه‌های مذکور از نظام‌های معماری و تناسبات هندسی مختلفی با فراوانی‌های متفاوت استفاده شده است. از این یافته‌ها می توان نتیجه گرفت تناسب 3√ با کمترین فراوانی، تنها در نسبت طول به عرض پلان گرمخانه یک گرمابه رعایت شده است و الگوی تناسباتی غالب با بیشترین فراوانی، در طراحی و ساخت این اجزا، تناسب مربع یعنی وجود نسبت 1، بین طول و عرض فضاهای مذکور بوده است.  2 Iranian architecture of the past is distinguished by its consistent application of geometric rules and mathematical principles, which endowed structures with visual richness and precision. This knowledge was fundamental to historical architectural practice but has diminished in contemporary Iranian design. Geometry remains a key organizing factor in classifying traditional Iranian architecture, with shared principles evident across building types such as bazaars, houses, mosques, and caravanserais. Among these, traditional baths (hammams) represent an important typology, combining durability, environmental regulation, beauty, and functionality. During the Qajar period, Qazvin served as a major transit hub on the Silk Road, resulting in urban expansion and the construction of neighborhood baths across its twenty districts. These structures evolved from ancient ritual and social functions into significant public amenities, especially under Islamic emphasis on purification. This study investigates whether specific geometric shapes and proportional systems governed the design of the two primary physical components—Sarbineh (changing room) and Garmkhaneh (hot room)—in nine Qajar-era baths in Qazvin. Employing a mixed-methods approach combining interpretative-historical, survey, and logical reasoning analysis, the research examines architectural layouts and dimensional ratios. Findings indicate varied use of proportional systems. The √3 ratio appears least frequently, observed only in the length-to-width proportion of Garmkhaneh plans. The dominant pattern across both components is the square proportion (1:1 ratio), particularly evident in the dimensions of length versus width. This suggests a consistent geometric logic underpinning the spatial organization of Qajar baths in Qazvin, affirming the enduring role of structured proportion in Persian architectural heritage. 48 64 2024/04/72024/07/302024/07/30 1403/5/9 2025/05/172025/03/12025/04/12 1404/1/23 ماریا حسین پورنادر Maria Hossein Poornader گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران. ایران mpoornader@tvu.ac.ir Proportions Geometry Traditional baths Qajar period Qazvin. تناسبات هندسه گرمابه دوره قاجار قزوین. 1. Akbari, P. 2013. Haj Mohammad Rahim Bathhouse of Qazvin and Its Role Among the Public Bathhouses of the City During the Qajar Period. Pazhoheshha-Ye Bastanshenasi Iran 2(3): 115-130. ##2. Akbari, Parivash. 2017. Bathroom in Iran. Tehran: Cultural Research Office.##3. Akbari, P., H. Laleh, and A. Shojaee Esfahani. 2012. The Bathhouse of Haj Mir-Hassan Qazvin, A Bath from Early Qajar Era. Journal of Archaeological Studies 3(2): 193-219.##4. Emit Asawahistan. 1997. Narration of Emit Asawahistan. Edited, Transliterated and Translated from the Pahlavi text of Safa by Nozhat Isfehani. Tehran: Markaz.##5. Asgari, Nasrollah. 2014. Review of Architectural, Social, and Cultural Function of “Safa” Bathhouse in Qazvin. Geography 12(42): 277-294. ##6. Balilan, L. and S. Hasanpour Lomer. 2019. Geometric Patterns and Golden Proportion Common Language of Architecture and Art in the Abyaneh Village. Journal of Architecture in Hot and Dry Climate 7(9): 45-68.##7. Bemanian, Mohammadreza, Parham Baghaei, and Hanieh Okhovat. 2004. Application of Geometry and Proportions in Architecture. Tehran: Helle-Tahan.##8. Faqihi, Ali Asghar. 1978. Aal Bouyeh and the Situation of Their Time with a Diagram of People's Life in that Era. Tehran: Saba.##9. Farshchi H, Majidi M. 2021. Investigation of The Architectural System and Geometric Proportions of the Central Courtyard and Its Walls in The Historical Houses of Kashan (Case Study: Ten Historical Houses of the Qajar Period in Kashan). Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal 6 (2): 95-112.##10. Flore, Willem. 2016. People's Health in Qajar Iran. Translated by Iraj Nabipour. Bushehr: University of Medical Sciences and Health Services.##11. Ghobadian, Vahid. 2006. Climatic Study of Iran's Traditional Buildings. Tehran: University of Tehran Press.##12. Ghobadian, Vahid. 2009. Sustainable Traditional Buildings of Iran: A Climatic Analysis. Islamic Azad University.##13. Girshman, Roman. 1994. Choghazanbil. Translated by Asghar Karimi. Tehran: Cultural Heritage Organization of Iran.##14. Javadi nodeh, M., A. Shahcheraghi, and A. Andalib. 2022. An Investigation of the Golden Proportions and Geometric Principles Derived from Nature in the Structural Components of the Traditional Houses (Case Study: Qajar Houses in Ardabil). Bagh-e Nazar 19(110): 35-48. ##15. Kazemi Shishavan, M., and M. Bybordi. 2019. The Role of Rite of Passage in Physical Structure of Iran’s Public Baths. Bagh-e Nazar 16(79): 39-50. ##16. Mehdizadeh, Fatemeh, Farhad Tehrani, and Nima Valibeig. 2011. Applying the Hanjar Triangles in the Mathematical Calculation, Implementation and Enforcement of Traditional Iranian Architecture. Restoration and Architecture of Iran 1 (1): 15-26. ##17. Najafgholipour Kalantari, Nasim, Iraj Etessam, and Farah Habib. 2017. Check in Architectural Geometry and Proportions of the Golden Iran (Case Study: Tabriz Traditional Houses). International Journal of Urban and Rural Management 16 (46): 477-491.##18. Naseri, H., K. Attarian, and Z. Amini Farsani. 2022. Investigation the Theory of Proportions Adjustment System in Historical Houses of Qajar Period in Khorramabad. Journal of Architectural Thought 6(11): 73-88.##19. Noghrekaar, Abdulhamid. 2008. Introduction to Islamic Identity in Architecture and Urban Planning. Tehran: Payam-e Sima Design and Publishing Company, Ministry of Housing and Urban Development, Office of Architecture and Urban Design.##20. Pirnia, Mohammad Karim. 1993. Introduction to Islamic Architecture of Iran. Tehran: Publications of Iran University of Science and Technology.##21. Pirnia, Mohammad Karim. 1995 Introduction to Islamic architecture of Iran. Inner City and outer City Buildings. Edited by Gholamhossein Memarian. Tehran: Publications of Iran University of Science and Technology.##22. Pour Ahmadi, M., M. Yousefi, and M. Sohrabi. 2011. The Ratio of Length to Width in the Main Spaces of Traditional Houses of Yazd: A Test for Pirnia’s Statement on Iranian Golden Rectangle. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning 3(47): 69-79.##23. Roshan, M., and B. Ajorloo. 2019. The Analytical Revisiting of the Structure Known as Ilkhanid Bathhouse in Rab’e Rashidi, Tabriz. Bagh-e Nazar 15(68): 5-14 ##24. Saabi, Abolhassan Helal ibne Mohsen. 1967. Dar al-Khilafah customs. Proofreading: Mikhail Owad. Translated by Mohammad Reza Shafi'i Kadkani. Tehran: Iran Culture Foundation.##25. Sohrabi, S., A. Asgari, and S. Ghafari. 2023. Thermal Performance of the Internal Geometry of the Apodyterium (Garmkhaneh) and Tepidarium (Sarbineh) of Bathhouses in Hot and Arid Climate in Iran. Interdisciplinary Studies of Iranian Architecture 2(3): 21-37.##26. Tabari, Mohammad ibne Jarir. 1973. Tabari History (History of Rosol and Al-Muluk), Vol. 1. Translated by Abolghasem Payandeh. Tehran: Iran Culture Foundation.##27. Tabasi, M., M. Ansari, M. Tavousi, and F. Fakhar Tehrani. 2007. The Recognition of the Iranian Bath Houses' Formal Specifictions in the Safavid Period. Honar-Ha-Ye-Ziba (29): 49-58. ##28. Teimouri, Siavash. 2015. Proportion in Architecture. Tehran: Fekr-e No.##29. Zairi, H., F. Vahidi, and M. Razani. 2017. Analysis of the Architectural Features of Qajarian Bathhouses in Fars Province, Iran. Journal of Architecture in Hot and Dry Climate 5(5): 1-19. ##30. Zakeri S. M. H., A. Ghahramani, D. Shahnazi, and E. Bazyar Hamze Khanie. 2016. Module and Iranian Golden Rectangle Theory in Historical Houses of Qajar Era in Shiraz City. Journal of Researches in Islamic Architecture 4(1): 16-28.##1. اکبری، پریوش. 1391. حمام حاج محمدرحیم قزوین و جایگاه آن در میان حمام‌های عمومی این شهر در دوره قاجار. نامه باستان‌شناسی 2 (3): 130-115. ##2. اکبری، پریوش. 1397. حمام در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.##3. اکبری، پریوش، هایده لاله، و علی شجاعی اصفهانی. 1390. حمام حاج میر حسن، گرمابه‌ای از اوایل دوره قاجار. مطالعات باستان‌شناسی 3 (2): 219-193.##4. اِمید آشاوهیشتان. 1376. روایت اِمید آشاوهیشتان. تدوین، آوانویسی، و ترجمه از متن پهلوی توسط نزهت صفای اصفهانی. تهران: مرکز.##5. بلیلان، لیدا، و سعید حسن‌پور لمر. 1398. الگوهای هندسی و تناسبات طلایی، زبان مشترک معماری و هنر در روستای تاریخی ابیانه. معماری اقلیم گرم و خشک 7(9): 45-68.##6. بمانیان، محمدرضا، پرهام بقایی، و هانیه اخوت. ۱۳83. کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. تهران: هله- طحان.##7. پوراحمدی، مجتبی، مجتبی یوسفی، و مهدی سهرابی. 1390. نسبت طول به عرض حیاط و اتاق‌ها در خانه‌های سنتی یزد: آزمونی برای نظر استاد پیرنیا درباره مستطیل طلایی ایرانی. هنرهای زیبا 3 (47): 77-69.##8. پیرنیا، محمد کریم. 1372. آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.##9. پیرنیا، محمد کریم. 1374. آشنایی با معماری اسلامی ایران، ساختمان‌های درون‌شهری و برون‌شهری. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.##10. تیموری، سیاوش. ۱۳94. تناسب در معماری. تهران: فکرنو.##11. جوادی نوده، مهسا، آزاده شاهچراغی، و علیرضا عندلیب. 1401. بررسی تناسبات طلایی و اصول هندسی برگرفته از طبیعت در اجزای کالبدی خانه‌های تاریخی (مطالعه موردی: خانه‌های قاجاری اردبیل). باغ نظر 19 (110): 35-48.##12. ذاکری، سید محمد حسین، آرزو قهرمانی، درسا شهنازی، و اسماعیل حمزه‌خانی. 1395. آزمون دو نظریه پیمون و مستطیل طلایی ایرانی در خانه‌های دوره قاجار شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی 4 (1): 16-28.##13. روشن، مجتبی، و بهرام آجورلو. 1397. بازاندیشی تحلیلی ساختار معروف به گرمابه ایلخانی ربع رشیدی تبریز. باغ نظر 15 (68): 5-14.##14. زارعی، هانی، فاطمه وحیدی، و مهدی رازانی. 1396. تحلیل ویژگی‌های معماری و فضایی حمام‌های قاجاری در اقلیم فارس. معماری اقلیم گرم و خشک 5 (5): 1-19. ##15. سهرابی، سپیده، علی عسگری، و ثمین غفاری. 1402. عملکرد ‌حرارتی ‌هندسه‌ داخلی‌ گرمخانه ‌و ‌سربینه ‌حمام‌ها‌ در ‌اقلیم‌گرم ‌و‌خشک ‌ایران. مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران 2 (3): 21-37.‌##16. صابی، ابوالحسن هلال بن محسن. 1346. رسوم دارالخلافه. تصحیح و حواشی توسط میخائیل عواد. ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##17. طبری، محمدبن جریر. 1352. تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، جلد 1. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##18. طبسی، محسن، مجتبی انصاری، محمود طاووسی، و فرهاد فخار تهرانی. 1386. بازشناسی ویژگی‌های کالبدی گرمابه‌های ایران در دوره صفوی. هنرهای زیبا (29): 49-58.##19. عسگری، نصرالله. 1392. ساخت معماری و کارکرد اجتماعی- فرهنگی حمام صفا در شهر قزوین. جغرافیا 12 (42): 277-294.##20. فرشچی، حمیدرضا، و مرتضی مجیدی. 1400. بررسی نظام معماری و تناسبات هندسی حیاط مرکزی و جداره‌های آن در خانه‌های تاریخی کاشان (مورد مطالعه: ده خانه تاریخی دوره قاجار شهر کاشان). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی 6 (2): 94-112.##21. فقیهی، علی اصغر. 1357. آل بویه و اوضاع زمان ایشان با نموداری از زندگی مردم در آن عصر. تهران: صبا.##22. فلور، ویلم. 1386. سلامت مردم در ایران قاجار. ترجمه ایرج نبی‌پور. بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی.##23. قبادیان، وحید ۱385. بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##24. کاظمی شیشوان، مهروش، و مهسا بایبوردی. 1398. نقش آیین گذار در ساختار کالبدی حمام‌های عمومی ایران. باغ نظر 16 (79): 39-50. ##25. گیرشمن، رومن. 1373. چغازنبیل. ترجمه اصغر کریمی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. ##26. مهدی‌زاده سراج، فاطمه، فرهاد تهرانی، و نیما ولی‌بیگ. 1390. بکارگیری مثلث‌های هنجار در محاسبات ریاضی و پیاده‌سازی هندسه در ساخت و اجرای معماری سنتی ایران. مرمت و معماری ایران 1 (1): 15- 26.##27. ناصری، حسین، کوروش عطاریان، و زهرا امینی فارسانی. 1401. بررسی نظریه‌های سیستم تنظیم تناسبات در خانه‌های دوره قاجار خرم‌آباد. اندیشه معماری 6 (11): 73-88.##28. نجفقلی‌پورکلانتری، نسیم ایرج، اعتصام، و فرح حبیب. ۱۳96. بررسی هندسه و تناسبات طلایی در معماری ایران نمونه مطالعاتی خانه‌های سنتی شهر تبریز. مدیریت شهری و روستایی (46): 477-491.##29. نقره‌کار، عبدالحمید. 1387. درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: شرکت طرح و نشر پیام سیما، وزارت مسکن و شهرسازی، دفتر معماری و طراحی شهری. ##

تبیین تأثیر الگوی کالبدی بافت مسکونی بر حس سرزندگی سالمندان (مطالعه موردی: محله دانیال نبی و محله انسجام قم) Explaining the Impact of Residential Fabric’s Physical Pattern on the Elderly’s Sense of Vitality (Case Study: Danial Nabi and Ensejam Neighborhoods, Qom) 1 1 سالمندان و حس سرزندگی آن‌ها در محلات مسکونی و مسکن، به‌عنوان تأمین‌کننده نیازهای متنوع انسانی و یکی از انسانی‌ترین موضوعات معماری، زمینه‌ساز سلامت، آرامش، پرورش و خودشکوفایی افراد هستند. مسکن به‌واسطه ارتباط مستقیم و طولانی‌مدت با سالمندان، در پایان قرن بیستم و آغاز قرن بیست‌و‌یکم، به یکی از اصلی‌ترین مفاهیم مطرح در معماری و شهرسازی تبدیل شده است. این موضوع ساختار اصلی پژوهش حاضر را شکل داده است که به کاهش حس سرزندگی سالمندان در الگوی کالبدی بافت مسکونی محلات شهرهای معاصر ایران می‌پردازد. در این راستا، پژوهش حاضر تلاش کرده است به پرسش اصلی تحقیق، یعنی «چه ارتباطی میان ساختار کالبدی بافت‌های مسکونی و حس سرزندگی سالمندان وجود دارد؟» پاسخ دهد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و شیوه گردآوری داده‌ها، توصیفی-تحلیلی بوده و با ترکیبی از روش‌های کمی و کیفی انجام شده است. برای تحلیل روابط بین متغیرها، از رویکرد تحقیق همبستگی با استفاده از نرم‌افزار SPSS بهره گرفته شده است. داده‌ها به دو روش کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه) جمع‌آوری شده‌اند. پرسشنامه‌ها میان ۲۹۰ سالمند در دو منطقه مسکونی شهر قم توزیع شده است؛ یکی از این مناطق دارای بافت ویلایی و دیگری دارای بافت آپارتمانی می‌باشد. همچنین، در انتخاب نمونه‌ها تلاش شده است تا حد امکان متغیرهای مستقل ساختار کالبدی کنترل شوند و دیگر عوامل تأثیرگذار بر حس سرزندگی سالمندان، مانند وضعیت جسمانی، روانی و مدت سکونت آن‌ها در محله، نیز در نظر گرفته شده است. بر اساس نتایج ضریب همبستگی، میزان همبستگی بین ساختار کالبدی و حس سرزندگی سالمندان در بافت ویلایی ۰.۷۲۸ به‌دست آمده است که نشان‌دهنده‌ی رابطه‌ای مستقیم و معنادار میان حس سرزندگی سالمندان و کالبد مسکونی است. از سوی دیگر، ضریب همبستگی در بافت آپارتمانی ۰.۴۳۲- محاسبه شده است که بیانگر رابطه‌ای معکوس و غیرمستقیم بین حس سرزندگی سالمندان و زندگی در آپارتمان می‌باشد. همچنین، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که میزان حس سرزندگی سالمندان در محله‌ی انسجام ۱.۹۳ و در محله‌ی دانیال نبی ۲.۰۲ است که بیانگر تفاوت معنادار میان حس سرزندگی سالمندان در این دو محله می‌باشد. بر این مبنا میان ساختار کالبدی بافت مسکونی در دو منطقه مورد مطالعه و حس سرزندگی سالمندان رابطه معناداری وجود دارد.   2 Residential environments, as providers of diverse human needs and one of architecture’s most human-centered concerns, are fundamental in shaping the elderly’s sense of vitality, which underpins their health, tranquility, and self-actualization. Given housing’s direct and sustained interaction with this demographic, it has become a central focus of architectural and urban planning discourse since the late 20th century. This study addresses the decline in vitality among the elderly within the physical patterns of residential fabric in contemporary Iranian cities. Its primary research question is: “What is the relationship between the physical structure of residential fabrics and the elderly’s sense of vitality?” This applied research employs a descriptive-analytical methodology, utilizing a mixed-methods approach for data collection. A correlational design was implemented, with data analyzed using SPSS software. Data were gathered through literature review and field surveys (questionnaires) administered to 290 elderly residents in two Qom neighborhoods: one with a villa-based fabric and the other with an apartment-based fabric. Sampling controlled for the independent variable of physical structure while accounting for covariates such as residents’ physical and psychological condition and length of neighborhood residence. Correlation analysis revealed a strong positive relationship (r = 0.728) between the villa-based physical structure and the elderly’s sense of vitality. Conversely, a moderate negative correlation (r = -0.432) was found in the apartment-based fabric, indicating an inverse relationship between apartment living and vitality. Furthermore, a significant difference in mean vitality scores was observed between the Ensejam (1.93) and Danial Nabi (2.02) neighborhoods. The study concludes that a significant relationship exists between the physical structure of residential fabric and the elderly’s sense of vitality in the studied areas. 65 86 2024/04/72024/07/302024/07/302024/10/14 1403/7/23 2025/05/172025/03/12025/04/122025/04/6 1404/1/17 حامد حیاتی Hamed Hayaty گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران. ایران hamedhayaty@yahoo.com احسان قربانی Ehsan Ghorbani گروه معماری، واحد اراک، دانشگاه ازاد اسلامی، اراک، ایران. ایران ehsan.ghorbani.7513@gmail.com Elderly Sense of Vitality Residential Fabric Qom City سالمندان حس سرزندگی بافت مسکونی شهرقم 1. Alalhesabi, Mehran, and Farkhondeh Rafiee. 2013. Evaluation of the Requirements in Public Space for Elderly: A Case Study in Kholdebarin Park, Shiraz, Iran. Armanshahr Architecture and Urban Development 5(9): 247-257.##2. Aminpoor, Ahmad, Ramin Madani, Hayati, Hamed, and Mohammad Ali Deldadeh. 2015. Recognizing The Implications of Housing and Residence Based on Islamic Teachings. Urban and Rural Management 14(40): 47-60.##3. Arzani Birgani, Neda, and Hamed Hayati. 2023. Exploring the Impact of the Structural Pattern of Residential Areas (Villas and Apartments) on (Face-to-Face) Neighborly Interactions in Neighborhoods (Case Study: Naft Sector, New Site, Zaytoun Karmandin and Kianpars in Ahvaz City) HoviatShahr (55): 35-50.##4. Bahredar, Amjad, Ramin Madani, and Mohsen Afshari. 2023. Presenting the Physical Pattern of Today's Housing by Taking Advantage of the Desirable Qualities of Historical Houses (Case Study: Kerman City). Urban Sustainable Development 4(11): 33-50.##5. Bakhtiari Manesh, Elham, and Mahya Bakhtiari Manesh. 2021. Examining the Role of Physical Factors in Nobahar Street’s livelihood in Kermanshah According to the Users’ Opinions of the Space. Armanshahr Architecture & Urban Development 14(34): 47-64.##6. Bostic, T. J., McGartland Rubio, D., & Hood, M. (2000). A validation of the subjective vitality scale using structural equation modeling. Social indicators research, 52(3), 313-324.##7. Bentley, Ian, Alan Alcock, Paul Murrain, Sue McGlynn, and Graham Smith. 2003. Responsive Environments. Translated by Mostafa Behzadfar. Tehran: Iran University of Science and Technology.##8. Binaava, Somayeh. 2015. Planning the Development of Public Spaces in Mashhad City with a Health, Safety, and Environment (HSE) Approach. University of Zabol, Faculty of Literature and Humanities (Thesis).##9. Chiara, J. D., and M. J. Crosbie. 1995. Time-Saver Standards for Building Types (Subsequent Ed.). New York: McGraw-Hill.##10. Chapman, D. (1966). Creating of Neighbourhoods and places in The Built Environment (SH. Faryadi & M. Tabibian, Trans.). Tehran: Tehran University Press. (in Persian).##11. Davari, Sohaila, Pejman Aghdak, and Anahita Babak. 2016. Evaluation of Health Indices Among the Elderly in Isfahan Province, Iran, During 2012-2014. Journal of Health System Research 12(3): 329-334.##12. Dehkhoda, Ali Akbar. 1998. Dehkhoda Dictionary. Tehran: University of Tehran Press.##13. Fakoor, Hoda, Roghayeh Zardosht, Akram Ghanbari Moghaddam, Mojtaba Mohammadi. 2021. Comprehensive Assessment of the Health Dimensions of Home-Residing and Institution-Residing Elderly in Sabzevar. Navid No 23 (76): 72-83.##14. Gehl, Jan. 2008. Life Between Buildings. Translated by Shima Shasti. Tehran: Iranian Students Book Agency.##15. Golkar, Kourosh. 2007. The Livability Concept in Urban Planning. Soffeh 16(44): 66-75.##16. Groat, Linda, and David Wang. 2013. Architectural Research Methods. Translated by Alireza Einifar. Tehran: University of Tehran Press.##17. Heydari, Ali Akbar, Mahdi Saadvandi, Elham Damshenas, and Elahe Damshenas. 2018. Prioritization Indices Related to Residential Preferences of People in Three Scales of House, Apartments and Neighborhoods, Case Study: Views of Residents in Three Cities of Mashhad, Neyshabour and Torbat-e Jam. Armanshahr Architecture & Urban Development 11 (25): 57-68.##18. Hosseini, Abolfazl, Ali Akbar Majdi, and Gholam Reza Hasani Darmian. 2016. Investigating the role of social support on the quality of life of the elderly in Mashhad in 2014. Journal of Gerontology 1(2): 10-18.##19. Hosseynzadeh, Ziya, Sarah Shokouh, and Mohammadreza Mehrabanigolzar. 2022. Strategies for Enhancing Vitality in Mehr Housing Complexes through the Analysis of Residents’ Lived Experiences and Experts’ Opinions. Bagh-e Nazar 110 (19): 79-92.##20. Heidegger, M. (1976). the Concept of Time. (Translated from English to Persian by A. Abdollahi). Tehran:Nashr Markaz Publication.##21. Isalou, Shahabedin, Mahmoud Jomehpoor, and Ali Khaksari Rafsanjani. 2017. The Needs and Problems of the Elderly in Urban Areas: A Case Study of Central Qom. Social Work Research Journal 2(6): 1-39.##22. Jacobs, Jane. 2007. The Death and Life of Great American Cities. Translated by Arzou Aflatouni and Hamidreza Parsi. Tehran: Tehran University Press.##23. Julien, A. G., W. P. Den Elzen, R. Reis, D. P. Touwen, J. Gussekloo, and Y. M. Drewes. 2024. Vitality of Older Adults Through Internal and External Connectedness. Aging and Health Research 4(2): 100185.##24. Kalantar, Mandana, Aram Tirgar, and Samaneh Pourhadi. 2020. Identifying Structural Suitability Components of Aged-friendly Mosques in Iran: A Qualitative Study. Salmand: Iranian Journal of Ageing 16(3): 362-375.##25. Khalifeh Shushtari, Ahmad, and Mohammad Manan Raeisi. 2022. Analysis of the Relationship between the Physical Structure of Residential Textures and Neighborhood Interactions; Case Study: Relationship between Housing Pattern and Face-to-Face Interactions in Somayyeh, Bajak, and Farhangian Neighborhoods of Qom. Armanshahr Architecture and Urban Development 15(40): 117-127.##26. Krier, Rob. 2005. Urban Space. Translated by Khosro Hashemi Nejad. Isfahan: Khaak.##27. Landry, C. 2000. Urban Vitality: A New Source of Urban Competitiveness. Prince Claus Fund Journal, Archive Issue Urban Vitality- Urban Heroes.##28. Lavrusheva, O. 2020. The Concept of Vitality, Review of the Vitality-Related Research Domain. New Ideas in Psychology (56): 100752.##29. Lotfi, Sedigheh, Ali Mehd, and Masoumeh Mahdian Bahnamiri. 2012. Investigating Healthy City Indices in the Zone 2 of Qom City. Socio-Cultural Development Studies 1 (2): 76-99.##30. Mirzai, Mohammad, and Mehri Shams Qahferokhi. 2007. Demography of Elder Population in Iran Over the Period 1956 to 2006. Salmand: Iranian Journal of Ageing 2(5): 326-331.##31. Mohammadzadeh, Rahmat. 2015a. Compatibility Survey of Detached and Apartment Residential Complexes Patternin Sahand New Town. Journal of Geography and Planning 19(54): 279-302.##32. Mohammadzadeh, Rahmat. 2015b. A Survey of Quality of Tabriz Elderly Peoples’ Leisure Spaces in Bagh-e-Gholastan. Hoviatshahr 9(23): 47-58.##33. Mohebbinejad, Sara, Khosro Movahed, Ali Akbar Heydari, and Malihe Taghipour. 2023. Explaining the Visual Quality Indicators of Shiraz Apartment Housing by the Method of Space Syntax. New Attitudes in Human Geography 15 (1): 57- 86.##34. Moien, Mohammad. 1983. Farsi Dictionary, 4-Volume. Tehran: Sepehr.##35. Molaeihashjin, Mahsa, Amirreza Karimi Azeri, Baqer Karimi, and Jamaladdin Mahdinezhad. 2021. Vitality Analysis in Residential Complex Spaces (Impact Concept, Components, and Indices). Urban Planning Knowledge 5(1): 113-129.##36. Myers, D. G. (2000). The funds, friends, and faith of happy people. American psychologist, 55(1), 56.##37. Najmeh, Hamid, Mohamad Vatankhah, and Mohammad Mehrabizadeh Honarmand. 2013. The Efficacy of Quality-of-Life Group Training on Happiness and Vitality of Aged Men. Studies in Medical Sciences 24(10): 800-811.##38. Nekooei, Setareh, and Hamid Saberi. 2021. Explanation of the Planning of Elderly-Friendly Urban Spaces, a Case Study: Hezar Jarib Neighborhood. Engineering and Construction and Management 6(2): 39-54.##39. Pakzad, Jahanshah. 2020. An Inquiry into the Concept and Status of Vitality. Journal of Urban Design Discourse 1(1): 45-53.##40. Pamir, Say. 2004. Creating a Lively Urban Center. Translated by Mostafa Behzadfar and Amir Shakibamanesh. Tehran: Iran University of Science and Technology.##41. Pourdeihimi, Shahram, Ramin Madani, and Seyedeh Fatemeh Mousavinia. 2017. Physical Factors Affecting the Perception of Density in Residential Environments, A Case Study of Residential Quarters in Mashhad. Iranian Architecture Studies 6 (11): 43-61.##42. Pourmohammadi, Mohammad Reza, Shahrivar Rostayi, and Ahmad Asadi. 2019 Investigation of Vitality and Its Relation to Selecting Residential Areas (Case Study; Deteriorated Urban Area of Zanjan City). Geography and Planning 23(67): 45-65.##43. Rafieian, Mojtaba, Moones Nazari, Hashem Dadashpour. 2016. Measuring Residential Satisfaction with Spatial Desirability in Planned Urban Areas (Case Study: Mehrshahr, Karaj). Hoviateshahr 10(27): 31-40.##44. Rahimian, Bahareh, Elham Sarkardehei, and Eslam Karami. 2024. Evaluation of Effective Physical and Spatial Parameters for Elderly Residence. Case study: The Elderly of District 3 and Nursing Home of Shahrood City. Maremat & Me'mari-e Iran 14(37): 83-102.##45. Rashid Kalouir, Hojjatollah, Parastoo Hassanzadeh, and Hasan Akbari. 2021. Comparison of Place Attachment, Psychological Response, and Social Well-Being among Residents of Private Homes and Apartments in Rasht City. Journal of Social Psychology Research 11(41): 79-102.##46. Rezaei, Hossein, and Parvin Soltani. 2023. Explaining the Psychological Model of Liveliness Actualization in the Context of Residential Architecture. Space and Place Studies 2(1): 15-30.##47. Rozanski, A. 2023. The Pursuit of Health: A Vitality-Based Perspective. Progress in Cardiovascular Diseases (77): 14-24.##48. Sadat, Seyedeh Ashraf, and Mohammad Sadegh Taher Tolou Del. 2017. The Factors Contributing to the Livability of Inhabitants of Residential Spaces. Sustainable Architecture and Urban Planning 5(1): 47-60.##49. Saeidi Zaranji, Samira, Mohammad Hassan Yazdani, and Ghasem Zarei. 2020. A Comparative Study of Satisfaction in Two Housing Patterns of Villa Houses and Residential Towers (Case study: 2 District of Ardabil). Journal of Iranian Architecture and Urbanism 11(2): 223-239.##50. Safari Sheikh Ali Kalayeh, Bahareh, and Zohreh Torabi. 2022. Investigation of physical factors in Baharestan Square in the vitality of Tehran citizens. Islamic Art Studies 19(47): 319-327.##51. Sarvari, Hadi. 2020. Evaluation of Flexibility Components of Urban Spaces in Mashhad City. Research Journal of Greater Khorasan 11 (38): 17-30.##52. Sayadi, Akhtar, Sedigheh Abedini, Samireh Abedini, and Hesamoddin Kamalzadeh. 2023. Self-Care and Health Literacy in Iranian Elderly: A Review. Modern Medical Information Journal 9(1): 80-89.##53. Shahrabadi, Zahra, and Ebrahim Namani. 2023. Examining the Structural Model of Psychological Capital with Life Expectancy in Women with Mentally-Motor Disabled Children: The Mediating Role of Perceived Social Support and Vitality. Psychology of Exceptional Individuals 12(48): 117-145.##54. Shaker Arani, Mohammad Javad. 2022. Qom Province Management and Planning Organization)report).##55. Shamshadi, Zahra, Bita Nasrollahi, and Farhad Jomehri. 2022. The role of Basic Psychological Needs and Religious Orientation in Predicting the Mental Vitality of the Elderly. Islamic Studies in Health 6(3): 77-86.##56. Sharifzadeh, Gholamreza, Mitra Moodi, and Seyed Hadi Akhbari. 2010. Investigating Health Status of Older People Supported by Imam. Salmand: Iranian Journal of Ageing 5 (3): 52-59.##57. Siadetan, Saeedreza, Alireza Einifar, and Shahin Heydari. 2023. Promoting Aging-place Interaction; Case Study: Iranian Elderlies Living in Toronto. Armanshahr Architecture and Urban Development 16(42): 79-90.##58. Söderbacka, T., L. Nyström, and L. Fagerström. 2017. Older Persons' Experiences of what Influences Their Vitality- A Study of 65‐and 75‐year‐olds in Finland and Sweden. Scandinavian Journal of Caring Sciences 31(2): 378-387.##59. Salzano, T. (2017). Seven Aims for the Livable City “from “Making Cities Livable Goals. In: Retrived.##60. Steele, F. 1981. The Sense of Place (illustrated ed.). Boston: CBI Publishing Company.##61. Tabrizi, J. S., M. A. Behghadami, M. Saadati, and U Söderhamn. 2018. Self-Care Ability of Older People Living in Urban Areas of Northwestern Iran. Iranian Journal of Public Health 47(12): 1899-1905.##62. Taheri, Farahnaz, Gholamalizadeh, Hamzeh. 2021. Investigating the Relationship between Symbols in the Physical Environment of the Elderly and Creating a Sense of Vitality in Them. Construction Engineering and Management 6(2): 29-38.##63. United Nations. 2019. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Ageing (2019). World Population Ageing 2019 (Highlight (ST/ESA/SER/.A/430) Issue.##64. Veenhoven, R. (1988). The utility of happiness. Social indicators research, 20(4), 333-354.##65. WHO. 2011. World Health Organization (WHO). 10 Facts on Ageing and the Life Course. http://www.who.int/topics/ageing/en/htm.##66. Wörtler, B., N. W. Van Yperen, J. M. Mascareño, and D. P. Barelds. 2020. The Link Between Employees’ Sense of Vitality and Proactivity: Investigating the Moderating Role of Personal Fear of Invalidity. Frontiers in Psychology (11): 554300.##67. Zarghani, Seyed Hadi, Omidali Kharazmi, and Leila Johari. 2015. Evaluating Spatial-Physical Indictors in Mashhad to become Age-Friendly City. Geography and Territorial Spatial Arrangement 5 (15): 177-196.##1. ارزانی بیرگانی، ندا، و حامد حیاتی. ۱۴۰۲. تبیین تأثیر الگوی کالبدی بافت‌های مسکونی (ویلایی و آپارتمانی) بر تعاملات همسایگی (چهره به چهره) در محلات (مورد پژوهش: شهرک مسکونی نفت، نیوسایت، زیتون کارمندی و کیانپارس در شهر اهواز). هویت شهر (55): 35- 50.##2. امین‌پور، احمد، رامین مدنی، حامد حیاتی، و محمدعلی دلداده. ۱۳۹۴. بازشناسی مفاهیم مسکن و سکونت بر اساس آموزه‌های اسلامی. مدیریت شهری و روستایی 14 (40): ۴۷-۶۰.##3. بختیاری‌منش، الهام، و محیا بختیاری‌منش. ۱۴۰۰. بررسی نقش عوامل کالبدی در سرزندگی خیابان نوبهار کرمانشاه با رجوع به آرای کاربران فضا. آرمان‌شهر ۱۴(۳۴): ۴۷-۶۴.##4. بنتلی، ای ین، آلن الیک، پال مورین، سومک گلین، و گراهام اسمیت. ۱۳۸۲. محیط‌های پاسخده. ترجمۀ مصطفی بهزادفر. تهران: دانشگاه علم و صنعت.##5. بهره‌دار، امجد، رامین مدنی، و محسن افشاری. ۱۴۰۲. ارائه الگوی کالبدی مسکن امروز با بهره‌گیری از کیفیات مطلوب خانه‌های تاریخی (نمونه موردی: شهر کرمان). توسعه پایدار شهری ۴(۱۱): ۳۳-۵۰.##6. بینوا، سمیه. ۱۳۹۴. برنامه‌ریزی توسعه فضاهای عمومی شهر مشهد با رویکرد بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE). دانشگاه زابل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی )پایان نامه).##7. پاکزاد، جهانشاه. ۱۳۹۹. جستاری پیرامون مفهوم و جایگاه سرزندگی. گفتمان طراحی شهری ۱(۱): ۴۵-۵۳.##8. پامیر، سای. ۱۳۸۳. آفرینش مرکز شهری سرزنده. ترجمۀ مصطفی بهزادفر و امیر شکیبامنش. تهران: دانشگاه علم و صنعت.##9. پوردیهیمی، شهرام، رامین مدنی، سیده فاطمه موسوی‌نیا. ۱۳۹۶. عوامل کالبدی مؤثر بر ادراک تراکم در محیط‌های مسکونی، نمونه موردی: محلات مسکونی شهر مشهد. مطالعات معماری ایران 6 (11): 43-61.##10. پورمحمدی، محمدرضا، شهریور روستایی، و احمد اسدی. ۱۳۹۸. بررسی سرزندگی و رابطه آن با انتخاب نواحی مسکونی (مطالعه موردی: بافت فرسوده مرکزی شهر زنجان). جغرافیا و برنامه‌ریزی ۲۳ (۶۷): ۴۵-۶۵.##11. جیکوبز، جین. ۱۳۸۶. مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی. ترجمۀ آرزو افلاطونی و حمیدرضا پارسی. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.##12. حسین‌زاده، ضیا، سارا شکوه، محمدرضا مهربانی‌گلزار. ۱۴۰۱. راهبردهای ارتقای سرزندگی در مجتمع‌های مسکونی مسکن مهر از طریق تحلیل تجربه زیسته ساکنان و آرای صاحب‌نظران. باغ نظر ۱۱۰ (۱۹): ۷۹-۹۲.##13. حسینی، ابوالفضل، علی‌اکبر مجدی، غلام‌رضا حسنی درمیان. ۱۳۹۵. بررسی نقش حمایت اجتماعی بر روی کیفیت زندگی سالمندان شهر مشهد در سال ۱۳۹۳. سالمندشناسی ۱(۲): ۱۰-۱۸.##14. حیدری، علی‌اکبر، مهدی سعدوندی، الهام دمشناس، الهه دمشناس. ۱۳۹۷. اولویت‌بندی شاخص‌های مرتبط با ترجیحات مسکونی افراد در سه مقیاس واحد مسکونی، آپارتمان و محله، مورد مطالعاتی: مقایسه دیدگاه ساکنین سه شهر مشهد، نیشابور و تربت جام. معماری و شهرسازی آرمانشهر 11 (25): 57-68.##15. خلیفه شوشتری، احمد، و محمدمنان رییسی. ۱۴۰۱. تحلیل رابطه ساختار کالبدی بافت‌‌های مسکونی و تعاملات همسایگی، مورد مطالعاتی: رابطه الگوی مسکن و تعاملات چهره‌به‌چهره در محلات سمیه، باجک و فرهنگیان در شهر قم. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر ۱۵ (۴۰): ۱۱۷-۱۲۷.##16. داوری، سهیلا، پژمان عقدک، و آناهیتا بابک. ۱۳۹۵. بررسی شاخص‌های سلامت سالمندان استان اصفهان سال ۹۲-۱۳۹۰. تحقیقات نظام سلامت ۱۲ (۳): ۳۲۹-۳۳۴.##17. دهخدا، علی‌اکبر. ۱۳۷۷. لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##18. رحیمیان، بهاره، الهام سرکرده‌ای، و اسلام کرمی. ۱۴۰۳. ارزیابی عوامل کالبدی-فضایی مؤثر بر سالمندپذیری فضای اقامت سالمندان، نمونه موردی: سالمندان منطقه ۳ و ساکنین خانه سالمندان شاهرود. مرمت و معماری ایران ۱۴ (۳۷): 83- 102.##19. رشیدکلویر، حجت‌الله، پرستو حسن‌زاده، و حسن اکبری. ۱۴۰۰. مقایسه دلبستگی مکان، واکنش روانی و بهزیستی اجتماعی در ساکنان منازل شخصی و آپارتمانی شهر رشت. پژوهش‌های روانشناسی اجتماعی ۱۱ (۴۱): ۷۹-۱۰۲.##20. رضایی، حسین، و پروین سلطانی. ۱۴۰۲. تبیین مدل روان‌شناختی تحقق سرزندگی در بستر معماری مسکونی. مطالعات فضا و مکان۲ (۱): 30-15.##21. رفیعیان، مجتبی، مونس نظری، و هاشم داداش‌پور. ۱۳۹۵. سنجش رضایتمندی سکونتی از مطلوبیت مکانی در نواحی شهری برنامه‌ریزی‌شده (مطالعه موردی: مهرشهر کرج). هویت شهر 10 (27): ۳۱-۴۰.##22. زرقانی، سیدهادی، امیدعلی خوارزمی، و لیلا جوهری. ۱۳۹۴. ارزیابی شاخص‌های فضایی-کالبدی شهر مشهد در راستای تبدیل شدن به شهر دوستدار سالمند. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای 5 (15): 177- 196.##23. سادات، سیده اشرف، و محمدصادق طاهر طلوع‌دل. ۱۳۹۶. مولفه‌های عامل ایجاد سرزندگی ساکنین فضاهای زیستی. معماری و شهرسازی پایدار ۵ (۱): ۴۷-۶۰.##24. سروری، هادی. ۱۳۹۹. ارزیابی مؤلفه‌های انعطاف‌پذیری فضاهای شهری در مشهد. پژوهشنامه خراسان بزرگ 11 (38): 17- 30.##25. سعیدی زارنجی، سمیرا، محمدحسن یزدانی، و قاسم زارعی. ۱۳۹۹. بررسی تطبیقی میزان رضایتمندی از دو الگوی خانه‌های ویلایی و مجتمع‌های مسکونی برج، مطالعه موردی: منطقه ۲ شهر اردبیل. معماری و شهرسازی ایران ۱۱ (۲): ۲۲۳-۲۳۹.##26. سیادتان، سعیدرضا، علیرضا عینی‌فر، و شاهین حیدری. ۱۴۰۲. ارتقای تعامل سالمندی و مکان، مورد مطالعاتی: سالمندان ایرانی مقیم تورنتو. آرمان‌شهر ۱۶ (۴۲): ۷۹-۹۰.##27. شاکر آرانی، محمدجواد. ۱۴۰۱. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قم( گزارش).##28. شریف‌زاده، غلامرضا، میترا مودی، و سیدهادی اخباری. ۱۳۸۹. وضعیت سلامت سالمندان تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی(ره). سالمند ۵ (3): 52- 59.##29. شمشادی، زهرا، بیتا نصرالهی، و فرهاد جمهری. ۱۴۰۱. نقش نیازهای بنیادین روان‌شناختی و جهت‌گیری مذهبی در پیش‌بینی سرزندگی ذهنی سالمندان. مطالعات اسلامی در حوزه سلامت ۶ (۳): ۷۷-۸۶.##30. شهرآبادی، زهرا، و ابراهیم نامنی. ۱۴۰۲. آزمون مدل ساختاری سرمایه‌های روان‌شناختی با امید به زندگی در زنان دارای کودک معلول ذهنی-حرکتی: نقش میانجی حمایت اجتماعی ادراک‌شده و سرزندگی. روانشناسی افراد استثنایی ۱۲ (۴۸): ۱۱۷-۱۴۵.##31. صفری شیخ علی کلایه، بهاره، و زهره ترابی. ۱۴۰۱. بررسی عوامل کالبدی میدان بهارستان در سرزندگی شهروندان تهران. مطالعات هنر اسلامی 19 (47): 319-327.##32. صیادی، اختر، صدیقه عابدینی، سمیره عابدینی، و حسام‌الدین کمال‌زاده. ۱۴۰۲. مرور خودمراقبتی و سواد سلامت سالمندان در ایران. اطلاع‌رسانی پزشکی نوین ۹ (۱): ۸0-۸9.##33. طهیری، فرحناز، و حمزه غلامعلی‌زاده. ۱۴۰۰. بررسی رابطه‌ی بین نمادها در محیط کالبدی سالمندان و ایجاد حس سرزندگی در آنان. مهندسی و مدیریت ساخت ۶ (۲): ۲۹-۳۸.##34. علی‌الحسابی، مهران، و فرخنده رفیعی. ۱۳۹۱. ارزیابی نیازمندی‌های سالمندان در فضاهای شهری، مطالعه موردی: پارک خلد برین شیراز. آرمان‌شهر ۵ (۹): ۲۴۷-۲۵۷.##35. عیسی‌لو، ‌شهاب‌الدین، محمود جمعه‌پور، و علی خاکساری‌رفسنجانی. ۱۳۹۶. نیازها و مشکلات سالمندان در فضای شهری، موردشناسی: (خیابان‌های بخش مرکزی شهر قم). پژوهشنامه مددکاری اجتماعی 2 (6): ۱-۳۹.##36. فکور، هدی، رقیه زردشت، اکرم قنبری مقدم، و مجتبی محمدی. ۱۴۰۰. ارزیابی جامع ابعاد سلامت سالمندان مقیم منزل و سالمندان مقیم مراکز نگهداری در شهر سبزوار. نوید نو ۲۳ (۷۶): ۷۲-۸۳.##37. کریر، راب. ۱۳۸۴. فضای شهری. ترجمۀ خسرو هاشمی‌نژاد. اصفهان: خاک. ##38. کلانتر، ماندانا، آرام تیرگر، و سمانه پورهادی. ۱۳۹۹. تبیین مؤلفه‌های تناسب ساختاری مساجد دوستدار سالمند، یک مطالعه کیفی. سالمند ۱۶ (۳): ۳۶۲-۳۷۵.##39. گروت، لیندا، و دیوید وانگ. ۱۳۹۲. روش‌های تحقیق در معماری. ترجمۀ علیرضا عینی‌فر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. ##40. گل، یان. ۱۳۸۷. زندگی در فضای میان ساختمان‌ها. ترجمۀ شیما شصتی. تهران: جهاد دانشگاهی. ##41. گلکار، کورش. ۱۳۸۶. مفهوم کیفیت سرزندگی در طراحی شهری. صفه ۱۶ (۴۴): ۶۶-۷۵.##42. لطفی، صدیقه، علی مهدی، و معصومه مهدیان بهنمیری. ۱۳۹۲. ارزیابی شاخص‌های شهر سالم درمنطقه دو شهر قم. مطالعات توسعه اجتماعی - فرهنگی ۱ (۲): ۷۶-۹۹.##43. محبی‌نژاد، سارا، خسرو موحد، علی‌اکبر حیدری، و ملیحه تقی‌پور. ۱۴۰۲. تبیین شاخص‌های کیفیت بصری مسکن آپارتمانی شیراز به روش نحو فضا. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی ۱۵(۱): ۵۷-۸۶.##44. محمدزاده، رحمت. ۱۳۹۴ الف. بررسی تطبیقی الگوی مجتمع‌های مسکونی ویلایی و آپارتمانی (مطالعه موردی شهر جدید سهند). جغرافیا و برنامه‌ریزی ۱۹ (۵۴): ۲۷۹-۳۰۲.##45. محمدزاده، رحمت. ۱۳۹۴ ب. تحلیل فضاهای گذران اوقات فراغت سالمندان پارک گلستان شهر تبریز و ارائه راهکارها. هویت شهر۹ (۲۳): 47- 58.##46. معین، محمد. ۱۳۶۲. فرهنگ فارسی، چهار جلدی. تهران: سپهر. ##47. مولایی هشجین، مهسا، امیر رضا کریمی آذری، باقر کریمی، و جمال‌الدین مهدی‌نژاد. ۱۴۰۰. تحلیل سرزندگی در فضاهای مجموعه‌های مسکونی (مفهوم، مولفه‌ها، و شاخص‌های تأثیرگذار). دانش شهرسازی ۵ (۱): ۱۱۳-۱۲۹.##48. میرزایی، محمد، و مهری شمس قهفرخی. ۱۳۸۶. جمعیت‌شناسی سالمندان در ایران بر اساس سرشماری‌های ۱۳۸۵-۱۳۳۵. سالمند ۲ (5): 326- 331.##49. نجمه، حمید، محمد وطن‌خواه، و مهناز مهرابی‌زاده هنرمند. ۱۳۹۲. اثربخشی آموزش مهارت‌های کیفت زندگی به شیوه گروهی بر شادکامی و سرزندگی سالمندان مرد شهر اهواز. مطالعات علوم پزشکی ۲۴ (۱۰): ۸۰۰-۸۱۱. ##50. نکویی، ستاره، و حمید صابری. ۱۴۰۰. تبیین برنامه‌ریزی فضاهای شهری دوستدار سالمند، نمونه موردی: محله هزارجریب. مهندسی و مدیریت ساخت ۶ (۲): ۳۹-۵۴. ##

تحلیل معنایی فضای مقدس و فضای معنوی در خانه مسلمانان از منظر اسلام Semantic Analysis of Sacred Space and Spiritual Space in the Muslim Home from the Perspective of Islam 1 1 مفهوم تقدس فراتر از مفهوم مقدساتی است که به رسمیت شناخته شده‌اند. بسیاری از فضاهای مقدس، صرفاً برای عبادت مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، از این‌رو نیاز به درک تنوع در فضاهای مقدس، از جمله از نظر نحوه استفاده از آنها وجود دارد. از دیدگاه بسیاری از ادیان و آیین‌های سنتی از جمله اسلام هیچ تفاوت ذاتی در محیط برساخته از جهت امر قدسی و غیر قدسی وجود ندارد؛ بدین سبب خانه می‌تواند مفهومی باشد که به مانند فضایی مقدس عمل کند. از سویی تمرکز مشترک فضای مقدس و فضای معنوی بر امر متعالی سبب گردیده، در برخی از مفاهیم ادبی این دو عبارت در کنار یا به جای یکدیگر به کار روند. این در حالی است که فضای مقدس و فضای معنوی شامل برخی مفاهیم متمایز از یکدیگر می‌باشند که این امر ما را ملزم می‌دارد در درک مفهوم تقدس در فضای خانه، جایگاه معنایی هر یک از این دو عبارت و نسبت میان آنها مورد بررسی قرار گیرد. از این‌رو، در این مقاله برای روشن شدن مفهوم «فضای مقدس» در خانه‌های مسلمانان به دو مسئله پرداخته می‌شود. اول آنکه، اگرچه از منظر اسلام فضای مقدس مفهومی است که تنها متعلق به اماکن مذهبی نمی‌باشد اما، چه تفاوتی‌هایی می‌تواند در مفهوم فضای مقدس در اماکن مقدس مذهبی با مفهوم فضای مقدس در خانه وجود داشته باشد؟ و دوم هر چند «فضای مقدس» و «فضای معنوی» دو عبارتی است که مکمل یکدیگرند اما دارای مفاهیمی متمایز می‌باشند، لذا این سوال مطرح است که، چه نسبت مفهومی میان فضای مقدس و فضای معنوی در خانه‌های مسلمانان برقرار است؟ این مقاله دارای رویکردی کیفی و بر پایه روش تفسیری-تاریخی می‌باشد. داده‌ها مبتنی بر مستندات، بحث‌های تقسیری و مصداقی و فیش‌برداری، گردآوری و با استفاده از استدلال استقرایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند. همچنین شواهدی در ارتباط با موضوع، مورد بررسی قرار گرفته و پس از تفسیر، نتایج تفسیرها استدلال، و در نهایت خروجی مشخصی ارائه می‌شود. نتایج این مقاله نشان می‌دهد فضای مقدس در خانه و اماکن مقدس مذهبی از مفاهیم و قوانین متفاوتی پیروی می‌کنند که بخشی از این تفاوت‌ها  در «ثابت و مشروط بودن فضای مقدس»، «نسبت میان فضای مقدس و رفتار»، و «نسبت میان فضای مقدس و فضای معنوی» قابل مشاهده است. از سویی فضای مقدس و فضای معنوی در خانه دارای نوعی رابطه علّی با یکدیگر می‌باشند، که در این رابطه فضای معنوی پیش زمینه فضای مقدس و فضای مقدس معلول رفتاری است که در نتیجه معنویت درون فردی تجلی می‌یابد. 2 In Islamic thought, sanctity is not confined to formally recognized religious sites; it permeates daily environments, including the home. Sacred and spiritual spaces, though often conflated, constitute distinct conceptual categories that warrant semantic clarification. This article examines the nuanced relationship between these two types of space within Muslim domestic life, addressing two primary questions: How does the concept of sacred space in the home differ from that in formally designated religious places? And what is the conceptual relationship between sacred space and spiritual space in the Muslim home? Employing a qualitative, interpretive-historical methodology, the study draws upon religious texts, traditional practices, and documented examples to analyze the semantic and functional dimensions of these spaces. Findings indicate that sacred space in the home operates under different conditions and rules compared to institutional religious spaces. Key distinctions emerge in areas such as the “fixed versus conditional” nature of sanctity, the behavioral prerequisites for sacredness, and the dynamic between sacred and spiritual dimensions. The research further reveals that spiritual space functions as a precursor to sacred space within the home. Sacred space arises as an outcome of practices rooted in personal spirituality, reflecting a causal relationship in which inner spiritual awareness enables the manifestation of sanctity in the domestic environment. These insights contribute to a clearer theoretical framework for understanding how Islamic principles shape the experience of sacredness in everyday living spaces. 87 102 2024/04/72024/07/302024/07/302024/10/142024/11/18 1403/8/28 2025/05/172025/03/12025/04/122025/04/62025/03/5 1403/12/15 فرنوش غفاری Farnoosh Ghaffari گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران. ایران farnooshghaffari@yahoo.com حافظه پوردهقان Hafezeh poordehghan گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران. ایران hpoordehghan@qiau.ac.ir اسماعیل شیعه Esmaeil Shieh گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران. ایران es_shieh@iust.ac.ir سید حسین نصر Seyyed Hosein Nasr گروه مطالعات اسلامی، دانشگاه جرج واشنگتن، امریکا. امریکا shnasr@gwu.edu مهدی خاکزند Mehdi Khakzand گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران. ایران mkhakzand@iust.ac.ir Sacred Space Spiritual Space Muslim Homes فضای مقدس فضای معنوی خانه مسلمانان 1. Ammerman, N. T. 2007. Everyday Religion: Observing Modern Religious Lives. Oxford: Oxford Scholarship Online.##2. Ammerman, N. T. 2014. Spiritual but Not Religious? Beyond Binary Choices in the Study of Religion. Journal for the Scientific Study of Religion 52 (2): 258-278.##3. Bhardwaj, S. M. 1973. Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography. Berkeley: University of California Press.##4. Binte Abdullah Sani, H. 2015. Corporeal Poetics of Sacred Space: An Ethnography of Jum’ah in a Chapel. Space & Culture (18): 298–310.##5. Burckhardt, T. 1987. A Living Islamic City: Fez and Its Preservation. London: Islamic Texts Society.##6. Chidester, D. and Linenthal, E. T. 1995. American Sacred Space. Bloomington: Indiana University Press.##7. Chiranthanut, C. 2020. Inherent Wisdoms and the Roles of Sacred Spaces in Spatial Organization of Vernacular Houses. Paper Presented at HERITAGE2020 (3DPast | RISK-Terra) International Conference, Valencia, Spain, 9–12.##8. Dündar, M. 2012. Concept of 'Sacred Space' in Traditional Turkish Architecture. Paper Presented at the 2nd International Conference on Archi-Cultural Translations through the Silk Road, Mukogawa Women’s University. Nishinomiya. Japan.##9. Durkheim, É. 1912. The Elementary Forms of Religious Life. Glencoe, IL: The Free Press.##10. El Guindi, F. 1999. Veil: Modesty, Privacy and Resistance. London: Bloomsbury Academic.##11. Eliade, M. 1958. Yoga: Immortality and Freedom. Princeton, NJ: Princeton University Press.##12. Eliade, M. 1959. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt, Brace & World.##13. Geisler, N. L. 2012. Philosophy of Religion. Grand Rapids. MI: Baker Academic.##14. Geisler, N. L. 2012. Philosophy of Religion. Translated by Hamidreza Ayatollahi. Tehran: Islamic Culture and Thought Publications.##15. Gross, Z. 2006. Spirituality, Contemporary Approaches to Defining. In Encyclopedia of Religious and Spiritual Development. Edited by Elizabeth M. Dowling and W. George Scarlett, 315–317. London: Sage Publications.##16. Hakim, B. S. 1986. Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles. London: KPI.##17. Hamidieh, B. 2017. A Probe about the Nuances between Spirituality and Religion. Journal of Religious Studies 22(11): 79-106.##18. Hamzenejad, M, and M. Dashti. 2016. Iranian Traditional Houses from the Perspective of Phenomenologists and Moral Traditionalists. Naqshejahan 6 (2): 24-35.##19. Hassner, R. E. 2009. War on Sacred Grounds. Ithaca, NY: Cornell University Press.##20. Heelas, P. 2005. The Spiritual Revolution: Why Religion is Giving Way to Spirituality. Oxford: Blackwell Publishing.##21. Hill, P. C., et al. 2000. Conceptualizing Religion and Spirituality: Points of Commonality, Points of Departure. Journal for the Theory of Social Behavior 30 (1): 51-77.##22. Johnson, L. 2019. The Role of Rituals in Islamic Spirituality. Islamic Culture Journal.##23. Jones, L. 2020. Organized Religion and Individual Spirituality: A Study of Dichotomy. International Journal of Religious Studies 34 (2).##24. Jung, C. G. 1964. Man, and His Symbols. New York: Doubleday.##25. Khodadadi, H., G. Khedri, A. Sadeghi, and M. Rezaei. 2021. The Objectivity of the “Transcendent” Based on the Two Components of “Inner Need” and “External Experience” in the Thought of Norman L. Geisler, Philosophy of Religion Research 20 (2): 1-22.##26. Knott, K. 2005. The Location of Religion: A Spatial Analysis. Sheffield: Equinox.##27. Kong, L. 2001. Mapping ‘New’ Geographies of Religion: Politics and Poetics in Modernity. Progress in Human Geography 25 (2).##28. Koppman, P. 2008. Excellence: What Is It? Whose Job Is It? IRA, ARF Cosponsored Session. Yearbook of the American Reading Forum.##29. Lamont, M., and V. Molnár. 2002. The Study of Boundaries in the Social Sciences. Annual Review of Sociology 28 (1): 167-195.##30. Lewis, E. 2004. Posture as a Metaphor for Biblical Spirituality. In The Destructive Power of Religion: Violence in Judaism, Christianity and Islam. Edited by J. Ellens, vol. 4, 213–226. Westport, CT: Greenwood Press.##31. Maslow, A. H. 1964. Religions, Values, and Peak Experiences. Columbus, OH: Ohio State University Press.##32. Mazumdar, S., and Mazumdar, S. 1993. Sacred Space and Place Attachment. Environmental Psychology 13(3): 231-242.##33. Mohd Amin, W. M. A., M. Ahmad, and A. Abdul Rahim. 2018. Islamic Spirituality and Its Impact on Life as a Muslim. AL-ITQAN: Journal of Islamic Sciences and Comparative Studies 2 (1): 63-78.##34. Nasr, S. H. 2007. Traditional Islam in the Modern World. London: Kegan Paul International.##35. Nasr, S. H. 2010. Islamic Art and Spirituality. Cambridge: Islamic Texts Society##36. Nelson, James M. 2009. Psychology, Religion and Spirituality. New York: Springer.##37. Omer, Spahic. 2009. Some Lessons from the Holy Qur'an on Housing. Al-Shajarah 14 (1).##38. Ozgholi, M. 2012. An Introduction to the Typology and Definition of Human Resource Excellence in Some Humanistic Schools. Journal of Research in Human Resources Management 4 (2): 151-181.##39. Petersen, A. 2002. Dictionary of Islamic Architecture. London: Routledge.##40. Pourmand, H., and F. Tabatabaei Malazi. 2016. The Latent Pattern of Spatial Arrangement in Iranian-Islamic Houses (Case study of Rasoulian House, Yazd). Journal of Researches in Islamic Architecture 3(4): 3- 17.##41. Roehlkepartain, E., P. Benson, P. King, and L. Wagener. 2006. Spiritual Development in Childhood and Adolescence: Moving to the Scientific Mainstream. In The Handbook of Spiritual Development in Childhood and Adolescence. Edited by E. Roehlkepartain, P. King, L. Wagener, and P. Benson, 35–47. Thousand Oaks, CA: Sage.##42. Roof, W. C. 1999. Spiritual Marketplace: Baby Boomers and the Remaking of American Religion. Princeton, NJ: Princeton University Press.##43. Schneiders, S. M. 1998. The Study of Christian Spirituality: Contours and Dynamics of a Discipline. Christian Spirituality Bulletin 6 (1).##44. Selengut, C. 1996. Sacred Fury: Understanding Religious Violence. Lanham, MD: Rowman Altamira.##45. Sheldrake, P. 2007. A Brief History of Spirituality. Malden, MA: Wiley-Blackwell.##46. Silberman, I. 2005. Religion as a Cultural System: The Interplay between Religion and Society. Anthropological Quarterly 78 (2): 1- 19.##47. Siwi, H., 2020. Preserving Social Sustainability through the Demarcation of Sacred Spaces in Muslim Homes. pp. 133-143.##48. Smith, J., and R. Roeser. 2019. Spirituality, Religion, and Positive Youth Development. Adolescent Research Review 4 (1).##49. Takahashi, M., and S. Ide. 2003. Implicit Theories of Spirituality across Three Generations: A Crosscultural Comparison in the U.S. and Japan. Journal of Religious Gerontology 15 (4).##50. Tarehi, F. 1996. Majma' al-Bahrain, Vol. 4. Tehran: Mortezaei.##51. Tessler, M. 2009. A History of the Israeli-Palestinian Conflict. Bloomington, IN: Indiana University Press.##52. Thielmann, J. 2012. Competing Space, Contested Places: Muslim Struggles for Place, Space, and Recognition at a German University. In Prayer in the City: The Making of Muslim Sacred Places and Urban Life. Edited by P. A. Despalt and D. E. Schulz, 213–227. London: Transaction.##53. Tillich, P. 1951. Systematic Theology, Vol. 1. Chicago: University of Chicago Press.##54. Tuan, Y.-F. 1976. Space and Place: The Perspective of Experience. Minneapolis: University of Minnesota Press.##55. Turner, V. 1969. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. London: Aldine Transaction.##56. V cf- Mazumdar, S., and S. Mazumdar. 2004. Religion and Place Attachment: A Study of Sacred Places. Journal of Environmental Psychology 24 (3): 385-397.##1. ازگلی، محمد. 1391. درآمدی بر گونه‌شناسی و تعریف تعالی منابع انسانی در برخی از مکتب‌های بشری. پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی 4 (2): 151- 181.##2. پورمند، حسن علی، و فاطمه طباطبایی. 1394. الگوی پنهان حاکم بر نظام استقرار فضایی در مسکن ایرانی- اسلامی (بررسی موردی خانه رسولیان یزد). پژوهش‌های معماری اسلامی 3 (4): 3-17.##3. حمزه‌نژاد، مهدی، و مینا دشتی. 1395. بررسی خانه‌های سنتی ایرانی از منظر پدیدارشناسان و سنت‌گرایان معنوی. نقش جهان 6 (2): 24-35.##4. حمیدیه، بهزاد. 1396. نسبت مفهومی معنویت و دین. پژوهشنامه ادیان 11 (22): 79- 106.##5. خدادادی، حسین، غلامحسین خدری، افلاطون صادقی، و مهین رضایی. 1401. عینیت امر متعالی بر پایه دو مولفه نیاز درونی و تجربه بیرونی در اندیشه نورمن گیسلر. پژوهشنامه فلسفه دین 20 (2): 1- 22.##6. طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. 1375. مجمع البحرین، جلد 4. تهران: مرتضوی.##7. گیسلر، نورمن. ال. 1391. فلسفه دین. ترجمه‌ی حمیدرضا آیت‌اللهی. تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی.##8. نصر، سید حسین. 1386. اسلام سنتی در دنیای متجدد. ترجمه محمد صالحی. تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.##9. نصر، سید حسین. 1389. هنر و معنویت اسلامی. ترجمه‌ی وحید قاسمیان. تهران: حکمت. ##

مدل مفهومی گزاره‌های شناختی معماری مسجد A Conceptual Framework of Cognitive Propositions in Mosque Architecture 1 1 معماری مسجد، می‌تواند تحت‌تأثیر عوامل مختلفی مانند فرهنگ، تاریخ، مذهب، جغرافیا، زیست‌بوم، سیاست، و اقتصاد باشد؛ لذا، مسجد نمی‌تواند به‌صورت یک ساختمان یکنواخت و انتزاعی در نظر گرفته شود، بلکه باید به‌صورت یک پدیده ‌شناختی و تفسیری که حاصل تعامل بین معمار، کاربران، و محیط است، مورد بررسی قرار گیرد. ازاین‌رو بررسی و شناخت گزاره‌های مسجد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای معماری، فرهنگی، و هویتی مسلمانان در زمینه بررسی و تبیین لایه‌های شناختی حاکم بر آنها ضرورت پیدا می‌کند. این پژوهش، از منظر هدف بنیادی و دارای رویکرد ترکیبی و بین‌رشته‌ای است. جامعه آماری این پژوهش، از منابع در دسترس پایگاه‌های اطلاعاتی علمی معتبر در بازه زمانی 1998-2024 در حوزه معماری مسجد بر مبنای نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و جمع‌آوری شدند. برای این منظور، ابتدا نظام معرفتی و مفاهیم متنوع با تکیه ‌بر منابع فلسفی و عرفانی تبیین شدند؛ سپس با مطالعه و تحلیل گزاره‌های شناختی مسجد مقوله‌ها و عناصری شناسایی شدند که می‌توانند برای تبیین مضمون معماری مسجد مبتنی بر نظام معرفتی مفید باشند. در این مسیر، اطلاعات مورد نظر با استفاده از تحلیل مضمون موضوعی آترید استرلینگ جمع‌آوری، و پس از تأیید اعتبار کدگذاری‌ها، مدلی کیفی تدوین شد. در گام دوم در راستای اعتبارسنجی مدل کیفی و ارائه مدل نهایی پژوهش، از روش حداقل مربعات جزئی و برای بررسی فرضیات به وجود آمده با بهره‌گیری از رویکرد مدلسازی معادلات ساختاری، پرسشنامه در اختیار 395 نفر از متخصصان و معماران با تجربه بر مبنای نمونه‌گیری تصادفی ساده، قرار گرفت. از این تعداد، 389 پرسشنامه مورد تحلیل واقع شد. نتایج حاصل از تحلیل‌های آماری نشان می‌دهد که تمامی روابط و مسیرهای ترسیم شده در مدل مفهومی از لحاظ آماری معنادار هستند. لذا می‌توان به این نتیجه رسید که چگونگی تأثیر نظام معرفتی بر معماری مسجد و چگونگی تجلی این تأثیرات در عناصر مختلف حاصل تعامل چندجانبه در لایه‌های مختلف شناختی و درک صحیح آن نیازمند توجه به تمامی این لایه‌ها است. به عبارتی دیگر معماری مسجد فراتر از یک مکان صرفاً عبادی و اجتماعی بلکه به‌عنوان یک پدیده شناختی و تفسیری عمل می‌کند؛ و با استفاده از روش‌های تحلیلی و تطبیقی می‌توان یک الگو یا چارچوبی را برای ارزیابی و طراحی مسجد بر مبنای لایه‌های شناختی ارائه داد.  2 Mosque architecture is shaped by an interplay of diverse factors—including culture, history, religion, geography, ecology, politics, and economy. Therefore, a mosque cannot be regarded as a uniform or abstract structure, but must be understood as a phenomenological and interpretive entity emerging from the interactions among the architect, users, and environment. This makes the examination and understanding of the mosque’s architectural propositions essential, as it represents one of the most significant architectural, cultural, and identity-related symbols for Muslim communities. This study adopts a fundamental and interdisciplinary research approach. A purposive sample of relevant literature from reputable academic databases (1998–2024) was collected and analyzed. The research first articulates an epistemological system and its associated concepts, drawing on philosophical and mystical sources. Subsequently, through the study and analysis of cognitive propositions related to mosque architecture, categories and elements were identified that contribute to a thematic explanation of mosque architecture grounded in this epistemological system. Data were analyzed using Attride-Stirling’s thematic analysis, leading to the development of a qualitative model after validation of the codings. In the second phase, to validate the qualitative model and produce the final research framework, the partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) method was applied. A questionnaire based on the model was distributed to 395 specialists and experienced architects through simple random sampling; 389 responses were analyzed. The statistical results confirm that all hypothesized relationships and paths in the conceptual model are significant. The findings indicate that the influence of the epistemological system on mosque architecture—and the manifestation of this influence across various architectural elements—results from a multi-layered cognitive interaction. A proper understanding of mosque architecture thus requires attention to all these cognitive layers. In other words, a mosque operates not merely as a place of worship or social gathering, but as a cognitive and interpretive phenomenon. Through analytical and comparative methodologies, this study proposes a paradigm for evaluating and designing mosques based on cognitive layering. 103 126 2024/04/72024/07/302024/07/302024/10/142024/11/182024/12/13 1403/9/23 2025/05/172025/03/12025/04/122025/04/62025/03/52025/04/10 1404/1/21 محمدامین حسن زاده Mohammadamin Hasanzadeh دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. ایران hz.amin@yahoo.com امین عبدمجیری Amin Abdemojiri گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. ایران a.abdemojiri@qom.ac.ir Architectural Perception Cognitive Model of Architecture Cognitive Layers of Mosque Mosque Architecture ادراک معماری مدل شناختی معماری لایه‌های شناخت‌شناسی مسجد معماری مسجد 1. Akbari, Amir, and Ameneh Sadat Fattahi Masoum. 2019. Phenomenal Recognition of Mystical Thoughts in Architecture of Goharshad Mosque in Mashhad. Religion & Mysticism 15(59): 417-438. ##2. Al-Krenawi, A. 2016. The role of the mosque and its relevance to social work. International Social Work 59(3): 359-367. ##3. Annagheh, Abdolrahim, Hamid Mahmoodian, and Roghaye Saberzade. 2012. Manifestation Of Mysticism in Architecture of Mosque. Religion & Mysticism 9(33): 159-188. ##4. Asadi, Mohamad Reza, and Gholam Reza Badrkhani. 2019. Practical Wisdom According to Avicennian Philosophy, Its Position, Basis and Its diminution. Avicinian Philosophy Journal 22(60): 27-45.##5. Attride-Stirling, J. 2001. Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Qualitative research, 1(3),##6. Bahari, Mohammad Reza. 2014. Philosophical Insight and Understanding of Religion. Qabasat 73(19): 197-223.##7. Baniasadi Baghmirani, Mahdi, Seyyed Behshid Hosseini, and Azadeh Shahcheraghi. 2023. Explanation of Matter Importance in Perceptual Hierarchies of Safavid Era Mosques’ Spaces based on the Mulla Sadra’s Views; Case Study: Sheikh Lotfollah Mosque. Armanshahr Architecture and Urban Development 41 (15): 29-38.##8. Dolabi, Parastoo. 2017. The Position of Mosque and Cultural Centers in Islamic Civilization. Ma'arif Fiqh Alavi 3(4): 69-84.##9. Dorri, Ali., and Gholamreza Talischi. 2018. Finite and infinite of the spatial structure of Islamic architecture In the mosques of the Safavid era (Case study Sheikh Lotfollah Mosque and Imam Isfahan). Journal of Researches In Islamic Architecture 6(2): 19-38.##10. Ebadi, Ahmad. 2016. Designing a Methodological Model for Religious Studies Based on the Conceptualization of Approach, Method, and Paradigm. Qabasat 21(82): 21-48.##11. Elahi, Mohsen. 2010. Political Theology in Mulla Sadra's Philosophy. Wisdom and Knowledge 5(9): 18-24.##12. Fahandezh Saadi, Mohammad Saeed. 2020. Recognition of Mosque Architectural Pattern. Memarishenasi 3(15): 197-204.##13. Farzandi, Abbas Ali, Allahbakhsh Roshanravan, and Sina Torkashvand. 2018. Mahdavi Culture(may Allah Hasten His Noble Appearance) of Defense and its Function in the New Islamic Discourse. Entezar-e-Moud 18(63): 59-84.##14. Fornell, C., and D. F. Larcker. 1981. Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error: Algebra and Statistics. Journal of Marketing Research 18 (3): 382-388.##15. Ghahraman, Mahdi, Parya Noori Khosroshahi, and Seyed Majid Nabavi. 2020. Examining Krishnamurti's Approach to Knowledge Based on Islamic Teachings. Science and Religion Studies 11(22): 159-183.##16. Gholamzadeh Nikjou, Parisa, Ayoub Koushan, and Rostam Amani. 2022. The Unity of the Existence of the System, this is Amir Khusraw Dehlavi, the Role of Explaining the Origin of the Unity and the Multiplication of the Architecture of the Mosque of Sheikh Lotfollah Isfahan. Islamic Art Studies 19(48): 573-585.##17. Gholizadeh, Faezeh, and Seyed Mohammad Reza Faroughi. 2021. Pattern Finding of Iranian Mosque Forms Based on Analysis of Influencing Factors. Memarishenasi 4(19): 117-125.##18. Haerdy, R. S. M., and H. E. Kusuma. 2022. The Relationship Between Mosque Characteristics, Activities, and Perceptions of Spiritual Values. Journal of Islamic Architecture 7(1): 19–27. ##19. Hair, J. F., C. L. Hollingsworth, A.B. Randolph, and A. Y. L. Chong. 2017. An Updated and Expanded Assessment of PLS-SEM in Information Systems Research. Industrial Management & Data Systems 117(3): 442-458.##20. Hair, J. F., G. T. M. Hult, , C. M. Ringle, and M. Sarstedt. 2022. A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) (3 ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.##21. Hair, J.P., J.P. Black, J.P. Babin, and R.E. Anderson. 2019. Multivariate Data Analysis, Eighth Edition. Harlow: Cengage Learning.##22. Idham, N. C., and I. Numan. 2020. Megadome Evolution in the Ottoman’s Mosques; the links. Journal of Design and Built Environment 20(3): 52-70. ##23. Jami, Abdulrahman bin Ahmad. Al-Durrah Al-Fakhirah fi Tahqiq Madhahib Al-Sufiyah wa Al-Mutakallimin wa Al-Hukama Al-Mutaqaddimin [The Precious Pearl in the Investigation of the Doctrines of Sufis, Theologians, and Ancient Philosophers]. Volume 1. Tehran: Institute of Islamic Studies, University of Tehran; McGill University.##24. Kazemi, Mohammad, and Hossein Kalantari Khalilabad. 2011. Spiritual Messaging Tools in Mosque Architecture with Emphasis on the Role of Islamic Ideology. Iranian-Islamic City Studies 6(2): 41-46.##25. Khosropanah, Abdolhussein. 2022. Wisdom and Architecture. Tehran: Iranian Academy of Arts, Institute for the Compilation, Translation, and Publication of Artistic Works of the Text.##26. Makarem Shirazi, Naser, and Hamid Jazayeri. International Congress on the Role of Shia in the Emergence and Development of Islamic Sciences. In The Role of Shia in the Development of Management and Political Sciences. Humanities Scientific Group. Qom: Imam Ali ibn Abi Talib.##27. Miri, Mohsen. 2013. Knowledge and Belief. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.##28. Modarresi, Mohammad Reza. 2009. Philosophy of Ethics. Tehran: Soroush.##29. Moradi, Hassan. 2011. Art from the Perspective of Transcendent Wisdom. Ziba Shenakht 22(11): 51-66.##30. Nisa, R. I. K., Dechandra, R. N., Maryati, W. E., & Hartati, S. P. (2023). The Position of Points, Lines and Planes in a Mosque Construction for Geometrical Visualisation. Ethnomathematics Journal, 4(1), 67–86. ##31. Nunnally, J. C. 1978. Psychometric Theory, 2nd Edition. New York: McGraw-Hill.##32. Rahimi sherbaf, Gholamhossein. 2013. The Concept of Industry and Technology in Islamic Civilization Sources. Tehran: Tarbiat Modares University.##33. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1982. Iqaz al-Na'imin. Vol. 1. Edited by Mohsen Moayedi. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research, Islamic Society of Wisdom and Philosophy of Iran.##34. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1992. Mafatih al-Ghayb. Edited by Muhammad Khajavi. Tehran: Mola.##35. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 1999. Al-Mazahir al-Ilahiyyah fi Asrar al-Ulum al-Kamaliyyah, 1 Vol. Edited by Mohammad Khamenei. Tehran: Sadra Islamic Philosophy Foundation.##36. Sadr al-Din Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim. 2007. Al-Hikmat al-Muta'aliyah fi al-Asfar al-'Aqliyyah al-Arba'ah [The Transcendent Wisdom in the Four Intellectual Journeys], 4 Vol. Edited by Hassan Hassanzadeh Amoli. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance, Printing and Publishing Organization.##37. Sarabi, Mina, Lida Balilan, and Bahram Ajorloo. 2020. An Architectural Recreation of the Hasan Padishah Mosque, Tabriz, Iran (Drawing on Historical Records and the Extant Architectural Remains). Memari-Va-Shahrsazi (Honar-Ha-Ye-Ziba) 25(1): 91-104. ##38. Sartipipour, Mohsen. 2000. Jurisprudential Rulings and Mosque Architecture. Rural Housing and Environment (91-92): 6-19.##39. Shajari, Morteza, Safa Salkhi Khasraghi, and Maziar Asefi. 2019. Levels of Fluid Space Perception in TabrizJame Mosque, Through the Concept of Movement in MullaSadra's Votes. Hekmat-E Mo’aser (Contemporary Wisdom) 9(2): 19-38.##1. اسدی ‌محمد‌رضا، و ‌غلامرضا بدرخانی. 1397. حکمت عملی در فلسفه سینوی، جایگاه، مبادی و علل کم‌رنگی آن. حکمت سینوی22 (60): 27- 45.##2. الهی، ‌محسن. 1389. الاهیات سیاسی در فلسفه ملاصدرا. اطلاعات حکمت و معرفت 5 (9): 18-24.##3. بنی‌اسدی‌ باغمیرانی، مهدی، سید بهشید حسینی، و آزاده شاه‌چراغی. 1402. تبیین جایگاه ماده در مراتب ادراکی فضاهای مساجد عصر صفویه، مبتنی ‌بر آرای ملاصدرا، مطالعه موردی: مسجد شیخ لطف‌الله. آرمان‌شهر 41 (15): 29-38.##4. بهاری ‌محمد‌رضا. 1393. بینش فلسفی و فهم دین. قبسات 19 (73): 197-223.##5. خسروپناه، عبدالحسین. 1401. حکمت و معماری. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، موسسه تألیف، ترجمه، و نشر آثار هنری متن.##6. دری، علی، غلامرضا طلیسچی، و فاطمه جباران. ۱۳۹۷. کرانمندی و بیکرانی ساختار فضایی معماری اسلامی ایران در مساجد دوران صفوی (نمونه موردی مسجد شیخ لطف‌الله و امام اصفهان). پژوهش‌های معماری اسلامی ۶ (۲): 19- 38.##7. دولابی ‌پرستو. 1396. جایگاه مسجد و کانون‌های فرهنگی در تمدن اسلامی. معارف فقه علوی 3 (4): 69-84.##8. رحیمی شعرباف، غلامحسین. 1392. مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.##9. شجاری، مرتضی، صفا سلخی‌خسرقی، و مازیار آصفی. 1397. مراتب ادراک فضای سیال در مسجد جامع تبریز، با نگاهی به مفهوم حرکت در آرای ملاصدرا. حکمت معاصر 9 (2): 19-38.##10. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1۳۶۱. إیقاظ النائمین، ۱ ج. تصحیح محسن مؤیدی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.##11. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1371. مفاتیح الغیب. با تصحیح محمد خواجوی. تهران: مولی.##12. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۷۸. المظاهر الإلهیه فی أسرار العلوم‌الکمالیه، ج1. به تحقیق محمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##13. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۸۶. الحکمه‌المتعالیه فی الأسفار العقلیه‌الأربعه، جلدهای اول تا چهارم. تصحیح حسن حسن‌زاده آملی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.##14. عبادی ‌احمد. 1395. ترسیم الگوی روش‌شناختی مطالعه دینی بر مبنای مفهوم‌شناسی روی‌آورد، روش، و پارادایم. قبسات 21(82): 21-48.##15. غلام‌زاده‌نیکجو، ‌پریسا، ‌ایوب کوشان، و ‌رستم امانی. 1401. وحدت وجود در منظومه‌های امیر خسرو دهلوی در تبیین اصل وحدت و کثرت معماری مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان. مطالعات هنر اسلامی 19 (48): 573-585.##16. فرزندی، ‌عباسعلی، ‌الله‌بخش روشن‌روان، و ‌سینا ترکاشوند. 1397. فرهنگ دفاعی مهدویعجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشّریف و کارکرد آن در گفتمان‌سازی جدید اسلامی. انتظار موعود 18 (63): 59-84.##17. قهرمان، ‌مهدی،‌ پریا نوری‌خسروشاهی، و ‌سید‌مجید نبوی. 1399. بررسی نگرش کریشنامورتی به دانش با تکیه بر آموزه‌های اسلام. پژوهش‌های علم و دین 11(22): 159-183.##18. مدرسی، محمدرضا. ۱۳۸۸. فلسفه اخلاق. تهران: سروش.##19. مرادی، ‌حسن. 1390. هنر در نگاه حکمت متعالیه. زیبا شناخت 22 (11): 51-66.##20. مکارم شیرازی، ناصر، و حمید جزایری. ۱۳۹۷. نقش شیعه در گسترش علوم مدیریت و سیاست. در کنگره بین‌المللی نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی. گروه علمی علوم انسانی. قم: امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام.##21. میری، محسن. 1392. معرفت و باور. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ##

واکاوی تناسبات طلایی در شکل گیری فضاهای نیمه باز مدارس دوره صفویه اصفهان Analysis the Golden Ratios in the Formation of Semi-Open Spaces in Safavid-Era Schools of Isfahan 1 1 معماری دوره صفویه در ایران، به‌ویژه در اصفهان، با استفاده از الگوهای هندسی پیچیده و تناسبات طلایی، هارمونی و تعادل را در طراحی فضاهای معماری ایجاد کرده است. فضاهای نیمه‌باز در مدارس این دوره، به‌عنوان بخش‌های انتقالی میان فضاهای باز و بسته، نقش مؤثری در ایجاد ارتباط بصری و عملکردی ایفا می‌کنند. هدف این پژوهش، تحلیل نحوه استفاده از تناسبات طلایی و هندسی در فضاهای نیمه‌باز مدارس دوره صفویه است. در این راستا، پرسش اصلی تحقیق بررسی نحوه به‌کارگیری تناسبات طلایی و هندسی در این فضاها و شناسایی تناسبات برجسته‌تر در طراحی این مدارس است. روش تحقیق ترکیبی از تحلیل کمی و کیفی است که در آن پلان‌های مدارس منتخب استخراج و ابعاد و تناسبات هندسی ایوان‌ها و ایوانچه‌ها به‌طور دقیق اندازه‌گیری و تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که فضاهای نیمه‌باز مدارس صفویه عمدتاً بر اساس نسبت‌های هندسی خاصی مانند تقاطع شش‌ضلعی منتظم، تناسبات 2√ و 3√ و مستطیل طلایی طراحی شده‌اند. تنها در ایوان مدرسه‌ی جده‌ی کوچک، به دلیل ویژگی‌های خاص فضایی و عملکردی، این تناسبات رعایت نشده‌اند که نشان‌دهنده‌ی تأثیر عملکرد فضا بر انتخاب اصول هندسی است. این فضا از تناسب ۱:۰.۹ پیروی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تناسبات هندسی نه‌تنها نقش مؤثری در ایجاد تعادل بصری و عملکردی ایفا کرده‌اند، بلکه به‌طور مؤثر ارتباط میان فضای باز و بسته را در طراحی مدارس برقرار کرده‌اند. این نتایج می‌تواند به‌عنوان الگویی برای طراحی فضاهای نیمه‌باز در معماری معاصر مورد استفاده قرار گیرد و به احیای میراث فرهنگی و استفاده از اصول هندسی در معماری معاصر کمک کند. 2 The architecture of the Safavid era in Iran, particularly in Isfahan, is renowned for its use of complex geometric patterns and golden ratios, which create harmony and balance in architectural design. Semi-open spaces in the schools of this period, serving as transitional zones between open and enclosed spaces, play a crucial role in establishing both visual and functional connections.  This study aims to analyze the application of golden ratios and geometric proportions in the semi-open spaces of Safavid-era schools. The primary research question focuses on how golden ratios and geometric proportions are utilized in these spaces and which proportions are more prominent in the design of these schools. The research methodology combines both quantitative and qualitative analyses, involving the extraction of floor plans from selected schools, along with precise measurements and analysis of the geometric proportions of the iwans and smaller iwans.  The findings indicate that the semi-open spaces of Safavid schools are predominantly designed based on specific geometric ratios, such as the intersection of regular hexagons, √2 and √3 proportions, and the golden rectangle. Only in the iwan of the “Jadeh-ye-Koochak” school, due to its unique spatial and functional characteristics, these proportions are not observed, highlighting the impact of space functionality on the choice of geometric principles. This space follows a 1:0.9 proportion. The results demonstrate that geometric proportions not only played a significant role in achieving visual and functional balance, but also effectively facilitated the connection between open and enclosed spaces in the design of these schools. These findings may serve as a model for the design of semi-open spaces in contemporary architecture and contribute to the revival of cultural heritage and the use of geometric principles in modern architectural practice. 127 140 2024/04/72024/07/302024/07/302024/10/142024/11/182024/12/132025/01/18 1403/10/29 2025/05/172025/03/12025/04/122025/04/62025/03/52025/04/102025/04/7 1404/1/18 نازنین مالمیر Nazanin Malmir گروه معماری و شهرسازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. ایران nznin.ml@gmail.com سحر خراسانی Sahar Khorasani گروه معماری و شهرسازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. ایران s.khorasani.msc@gmail.com مهران کاراحمدی Mehran Karahmadi گروه معماری و شهرسازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. ایران m.karahmadi@gmail.com میثم حبیبیان Meisam Habibian گروه معماری و شهرسازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان، ایران. ایران meisamhabibian17@gmail.com Golden Ratios Semi-Open Spaces Safavid-Era Schools. تناسبات طلایی فضاهای نیمه باز مدارس دوره صفویه. 1. Abolvafa Buzjani, Mohammad ibn Mohammad. 2005. Applied Geometry. Tehran: Soroush.##2. Attarian, Kourosh, Kourosh Momeni, and Zohreh Masoudi. 2015. The study of Courtyard Proportions in Safavid Mosques of Isfahan. Comparative Art Studies 5 (10): 67-82.##3. Ayatollahi, Habibullah. 2011. Fundamentals of Visual Arts‬. Tehran: SAMT.##4. Farshchi, Hamid Reza, and Morteza Majidi. 2022. Investigation of The Architectural System and Geometric Proportions of the Central Courtyard and Its Walls in The Historical Houses of Kashan (Case Study: Ten Historical Houses of the Qajar Period in Kashan). Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal 6(2): 95-112.##5. Habibi, Seyed Mohsen, and Zahra Ahri. 2012. The Language of Urban Design in Historic ‭Cities: Isfahan School. Tehran: Iran Cultural Studies.‬‬‬##6. Hashemi Zaraj Abad, Hassan, Mohammad Hasan Ziaee Nia, and Hamid Reza Qorbani. 2015. Re-reading the Geometric Basics and Golden Ratio of Showkateyeh School. Iranian Archaeological Research 5(9): 207-222.##7. Hatami Nasari, Tayebeh, Araz Najafi, and Zarin Fakhar. 2023. The Function of Geometry in the Architectural Infrasture and Dome Designs of Imam and Chahar Bagh School Mosques. Islamic Art Studies 20(50): 737-755.##8. Hayaty, Hamed, and Amir Masoud Nouri. 2023. Comparative Comparison of Iwan Proportions in Safavid Mosques of Isfahan. Bagh-e Nazar 20(128): 13-26.##9. Javadi Nodeh, Mahsa, Azadeh Shahcheraghi, and Alireza Andalib. 2022. An Investigation of the Golden Proportions and Geometric Principles Derived from Nature in the Structural Components of the Traditional Houses (Case Study: Qajar Houses in Ardabil). Bagh-e Nazar 19(110): 35-48.##10. Karahmadi, Mehran. 2023. Ancient Schools of Isfahan: Gradual Evolution and Formation of the Main Spaces of Schools in Line with Sustainable Architecture Over Time. Isfahan: Cheshme-ye Afarinsh.##11. Mahmoudi, Abdullah. 2005. Revisiting the Importance of the Porch in Traditional Houses (with a Special Focus on Bam). Journal of Fine Arts: Architecture and Urban Planning (22): 53-62.##12. Mehdinejad, Jamaleddin, Reza Sirous Sabri, Majid Ebrahim Damavandi, and Jawaneh Abbas Pour. 2012. Architectural Design on the Basis of Beauty and Function in Nature. Hoviatshahr 6(10): 59-66.##13. Mousavi, Faezeh. 2016. Perspective on Golden Ratio (φ). Science Cultivation 7 (1): 39-52.##14. Najafgholipour Kalantari, Nasim, Iraj Etesam, and Farah Habib. 2017. Check in Architectural Geometry and proportions of the golden Iran (Case Study: Tabriz traditional houses). Urban and Rural Management16(46): 477-491.##15. Pirnia, Mohammad Karim. 2000. Introduction to Islamic Architecture of Iran. Tehran: Iran University of Science and Technology.##16. Posamentier, A. S., and I. Lehmann. 2012. The Glorious Golden Ratio. Amherst. N.Y: Prometheus Books.##17. Pour Abdollah, Habibollah. 2009. Hidden Wisdoms in Architecture. Tehran: Kalhor.##18. Pour Ahmadi, Mojtaba, Mojtaba Yousefi, and Mehdi Sohrabi. 2011. The Ratio of Length to Width in the Main Spaces of Traditional Houses of Yazd: A Test for Pirnia’s Statement on Iranian Golden Rectangle. Journal of Fine Arts: Architecture and Urban Planning 3(47): 69-79.##19. Rajaei, Abdolmehdi. 2014. Pages from the Social History of Contemporary Isfahan. Isfahan: Iranian Students Book Agency.##20. Rezadoost Dezfuli, Raziyeh, Mohammad Mehrakizadeh, Behnaz Safar Ali Najar, Hassan Bazazzadeh, and Mohammadjavad Mahdavinejad. 2024. Geometric Investigation of Entrance Proportions of Houses from the Qajar to the Beginning of the Early Pahlavi in Dezful City (1789–1979). Frontiers of Architectural Research 13(1): 57-78.##21. Sami Azar, Alireza. 2007. History of School Developments in Iran. Tehran: Organization for Renovation and Development of School Equipment.##22. Shirin Jani, Somayeh, Samadifard, Zahra, and Sharifian, Seyed Ali. 2015. Recognizing the Concept and Function of the Porch in Iranian Architecture with an Emphasis on its Impact on the Architectural Structure. In International Conference on Research in Science and Technology.##23. Zarei, Mohammad Ebrahim. 2018. Iranian Architecture from Safavid Period to the Present. Hamedan: BuAli Sina University.##1. ابوالوفای بوزجانی، محمد بن محمد. 1384. هندسه ایرانی: کاربرد هندسه در عمل. تهران: سروش.##2. آیت‌اللهی، حبیب الله. 1390. مبانی هنرهای تجسمی. تهران: سمت.##3. پوراحمدی، مجتبی، مجتبی یوسفی، و مهدی سهرابی. 1390. نسبت طول به عرض حیاط و اتاق ها در خانه‌های سنتی یزد: آزمونی برای نظر استاد پیرنیا درباره مستطیل طلایی ایرانی. هنرهای زیبا 3 (47): 69-79. ##4. پورعبدلله، حبیب‌الله. 1389. حکمت‌های پنهان در معماری. تهران: کلهر.##5. پیرنیا، محمد کریم. 1378. آشنایی با معماری اسلامی ایران (ساختمان‌های درون‌شهری و برون‌شهری). تدوین غلامحسین معماریان. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.##6. جوادی نوده، مهسا، آزاده شاهچراغی، و علیرضا عندلیب. 1401. بررسی تناسبات طلایی و اصول هندسی برگرفته از طبیعت در اجزای کالبدی خانه‌های تاریخی (مطالعه موردی: خانه‌های قاجاری اردبیل). باغ نظر 19 (110): 35-48.##7. حاتمی نصاری، طیبه، آراز نجفی، و زرین فخار. 1402. کارکرد هندسه، در زیرساخت معماری و نقوش گنبد مسجد امام و مسجد مدرسه چهارباغ. مطالعات هنر اسلامی 20 (50): 737-755.##8. حبیبی، سید محسن، و زهرا اهری. 1391. مکتب اصفهان زبان طراحی شهری در شهرهای کهن. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.##9. حیاتی، حامد، و امیر مسعود نوری. 1402. مقایسۀ تطبیقی تناسبات ایوان در مساجد دورۀ صفویۀ اصفهان. باغ نظر 20 (128): 13-26.##10. رجایی، عبدالمهدی. 1393. برگ‌هایی از تاریخ اجتماعی اصفهان معاصر. اصفهان: جهاد دانشگاهی.##11. زارعی، محمد ابراهیم. 1397. معماری ایران: از عصر صفوی تا عصر حاضر. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.##12. سمیع‌آذر، علیرضا. 13۷6. تاریخ تحولات مدارس در ایران. تهران: سازمان نوسازی توسعه و تجهیز مدارس کشور. ##13. شیرین‌جانی، سمیه، زهرا صمدی‌فرد، و سیدعلی شریفیان. 1394. بازشناسی مفهوم و عملکرد ایوان در معماری ایرانی با تاکید بر تأثیرگذاری در ساختار معماری. در کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، مالزی، 23 آذر.##14. عطاریان، کورش، کورش مؤمنی، و زهره مسعودی. 1394. بررسی تناسبات حیاط مساجد دورۀ صفویه اصفهان. مطالعات تطبیقی هنر 5 (10): 67-82.##15. فرشچی، حمیدرضا، و مرتضی مجیدی. 1400. بررسی نظام معماری و تناسبات هندسی حیاط مرکزی و جداره‌های آن در خانه‌های تاریخی کاشان (مورد مطالعه: ده خانۀ تاریخی دورۀ قاجار شهر کاشان). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی 6 (2): 95-112.##16. کاراحمدی، مهران. 1402. مدارس کهن اصفهان: تکامل تدریجی و شکل‌گیری فضاهای اصلی مدارس در راستای معماری پایدار در گذر زمان. اصفهان: چشمه آفرینش. ##17. محمودی، عبدالله. 1384. بازنگری اهمیت ایوان در خانه‌های سنتی (با نگاه ویژه به بم). هنرهای زیبا (22): 53-62. ##18. موسوی، فائزه. 1395. چشم‌اندازی به عدد طلایی فی. نشاء علم 7 (1): 39-52.##19. مهدی‌نژاد، جمال‌الدین، رضا سیروس صبری، مجید ابراهیم دماوندی، و جوانه عباس پور. 1391. طراحی معماری با تکیه بر تعامل زیبایی و عملکرد در طبیعت. هویت شهر 6 (10): 59-66.##20. نجفقلی پورکلانتری، نسیم، ایرج اعتصام، و فرح حبیب. 1396. بررسی هندسه و تناسبات طلایی در معماری ایران (نمونه مطالعاتی: خانه‌های سنتی شهر تبریز). مدیریت شهری و روستایی 16 (46): 477-491. ##21. هاشمی زرج‌آباد، حسن، محمد حسن ضیایی‌نیا، و حمیدرضا قربانی. 1394. بازخوانی تحلیل اصول هندسی و تناسب طلایی در مدرسه شوکتیه. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران 5 (9): 207-222. ##