1398 7 1 22 156

مطالعه‌ی تطبیقی حجاب‌زدایی و حریم‌زدایی در البسه و ابنیه‌ی ایرانی قبل و بعد از ظهور سلسله‌ی پهلوی Comparative Study of Veil Abandonment and Privacy Abandonment in Iranian Clothing and Buildings before and after The Pahlavi Dynasty 1 1 مسئله­ی عدم رعایت حریم در البسه و ابنیه‌ی معاصر ایرانی، از مسائل مهم فرهنگی کشور است که به دلیل عدم تناسب با فرهنگ اسلامی ایرانی، تبعات فرهنگی اجتماعی مختلفی را در جامعه‌ی معاصر ایران به بار آورده است. این پژوهش با استفاده از روش تفسیری تاریخی و با استناد به منابع اسنادی، به ژرف‌کاوی این سؤال می­پردازد که آیا به لحاظ تاریخی، در تحولات سده‌ی اخیر ایران، بین حجاب­زدایی در البسه (به طور خاص لباس بانوان) و حریم­زدایی در ابنیه (به طور خاص بناهای مسکونی) ارتباط معناداری وجود دارد؟ طبق یافته­های این پژوهش و در پاسخ به سوال فوق چنین استنباط می­شود که در تاریخ معاصر ایران، کنش­های حجاب­زدا و حریم­زدا در البسه و ابنیه، ریشه در بینش مشترکی دارند که مکتب فکری لیبرالیسم، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین وجوه مدرنیزاسیون و تجدّد‌مآبی با تأکید بر آزادی مطلق فرد، وجه شاخص این بینش است. در دوره‌ی پهلوی، ما‌به‌ازای این لیبرالیسم در البسه، به کشف حجاب و آزادی مطلق بانوان در پوشش و حجاب تعبیر شد؛ کما اینکه مابه ازای آن در معماری، به برونگرایی و حریم‌زدایی از بناها (لیبراسیون فضایی) تعبیر گردید. علاوه بر مبنای بینشیِ مشترک، از مهم‌ترین وجوه مشترک حجاب‌زدایی و حریم‌زدایی در البسه و ابنیه، برونزا بودن و بسط آنها از دولت به مردم در دوره پهلوی بوده است که شواهد این مدّعا در این پژوهش ارائه شده است.   2 The issue of non-observance of privacy in contemporary Iranian clothes and buildings is one of the most important cultural issues in the country due to its lack of proportion to the Islamic culture of Iran, it has brought various cultural and social consequences in contemporary Iranian society; in particular, there are some verses in the holly Qur'an referring to the issue of veiling for women, Like these verses: “O Prophet, tell your wives, your daughters and the believing women to draw their veils close to them, so it is likelier they will be known, and not hurt. Allah is the Forgiver, the Most Merciful” (Ahzab/59). “And say to the believing women, that they lower their gaze cast down their eyes and guard their chastity, and do not reveal their adornment except that which is outward (face and hands); and let them draw their veils over their neck, and not reveal their adornment except to their husbands, or their fathers, or their husbands' fathers, or their sons, or their husbands' sons, or their brothers, or their brothers' sons, or their sisters' sons, or their women, or what their right hands own, or such male attendants having no sexual desire, or children who have not yet attained knowledge of women's private parts; nor let them stamp their feet, so that their hidden ornament is known. And, O believers turn to Allah all together, in order that you prosper” (Noor/31). This research using the historical interpretation method and with reference to documentary sources deals with this question that historically, in the recent centuries of Iran, is there a meaningful relationship between veil abandonment in clothing (especially women's clothing) and privacy abandonment in building (especially residential buildings)? According to the findings of this research and in response to the above question, it is concluded that in the contemporary history of Iran, veil abandonment and privacy abandonment actions in clothes and buildings are rooted in a common vision which the intellectual school of liberalism, as one of the most important aspects of modernization and modernity, emphasizing the absolute freedom of the individual is the indicator of this insight. In the Pahlavi era, the manifestation of this liberalism in clothing has been interpreted as the discovery of the veil and the absolute freedom of women in dress and veil, as its expression in architecture has been interpreted as extravagance and privacy abandonment of buildings (spatial liberation). In addition to the common insight, the most important aspects of veil abandonment and privacy abandonment in Iranian clothing and buildings is eternality and extension of the government to the people during the Pahlavi era which the evidence of this claim is presented in this study. 3 20 2019/07/8 1398/4/17 2019/07/8 1398/4/17 محمد منان رئیسی Mohammad Mannan Raeesi Ph.D in Architecture, Assistant Professor, University of Qom ایران m.raeesi@qom.ac.ir زهرا انصاری‌پور Zahra Ansaripour University of Qom ایران z.ansari1249@gmail.com Ladies Clothing Residential Buildings Liberalism Ceil Abandonment Privacy Abandonment. البسه‌ی بانوان ابنیه‌ی مسکونی لیبرالیسم حریم‌زدایی حجاب‌زدایی. 1. Holy Quran.##2. Architect. 1948. Know More about Our Architects. Architect (6): 219- 231.##3. Bani Masoud, Amir. 2015. Contemporary Architecture of Iran. Tehran: Honar-e Memari-e Gharn.##4. Delrish, Boshra. 1396. Woman in Qajar Era. Sooreh.##5. Ghobadian, Vahid. 2003. Theories and Concepts in Contemporary Western Architecture. Tehran: Iran Cultural Studies.##6.Ghobadian, Vahid. 2011. Theories and Styles in Contemporary Iranian Architecture. Tehran: Elm-e Memar Institute.##7. Haeri Mazandarani, Muhammad Reza. 2009. House, Cultur, Nature. Tehran: Urban Planning and Architecture Research Center of Iran.##8. Kiani, Mostafa. 2007. Architecture in First Pahlavi Era. Tehran: Institute for Iranian Contemporary Historical Studies.##9. Koleini, Muhammad ibn-e Yaghub. 1987. Kaafi. Corrected by AliAkbar Ghaffari and Muhammad Akhundi. Tehran: Dar al- Kotob al-Eslamiah.##10. Makki, Hussein. 1982. 20 Years History of Iran, Vol 6. Tehran: Elmi.##11. Memarian, Gholamhossein. 2004. Understanding Iranian Residential Architecture, Introverted Typology. Tehran: Sima-ye Danesh.##12. Mesbah Yazdi, Muhammad Taghi. 1995. Islamic Values in Management. Marefat (17): 18- 30.##13. Moghtader, Reza. 1993. 100 Years of Modernity in Urbanism and Architecture of Iran. Iran Name 11 (2): 259- 270.##14. Motazed, Khosro, and Niloofar Kasraa. 1999. Politics and Harem, Woman in Qajar Era. Tehran: Elmi.##15. Noghrekar, abd-al-hamid. 2008. Introduction to Islamic Identity in Architecture and Urbanism. Tehran: Payam-e Sima.##16. Pirnia, Muhammad Karim. 2004. Stylistic of Iranian Architecture. Tehran: Sorush-e Danesh.##17. Rajabi, Ashraf. 2005. The History of Iranian Women's Clothing in Qajar Era. Roshd, Amuzesh-e-Tarikh (2): 39- 44.##18. Raeesi, Mohammad Mannan. 2017. Seeking the Cause Of Identity Crisis in Contemporary Architecture and Urbanism of Iran With Emphasis on Triple of Vision and Value and Action. Honar-ha-ye-Ziba Memari-va-Shahrsazi 21 (4): 63- 74.##19.Raeesi, Mohammad Mannan. 2018. Architecture and Urbanization in accordance with the Islamic Lifestyle: from Descriptive of Desired Status up to Analysis of the Present. Qom: University of Qom.##20. Sadr, Mohsen. 1985. Sadr al-Ashraf Memories. Tehran: Vahid.##21. Salah, Mahdi. 2004. Kashf-e Hijab (Removing of Hijab), Backgorund, Sequences, and Reactions. Tehran: Political Studies and Research Institute.##22. Sheikh Hor-re Ameli, Muhammad ibn-e al-Hassan. 1989. Vasael al-Shieh, Vol 5 & 20. Qom: Aal ul-Bayt Institue.##23. URL1: http://corbusier.totalarch.com##24. URL2: http://www.golestanpalace.ir##25. URL3: http://www.iichs.ir##26. URL4: http://www.irdc.ir##1. قرآن کریم.##2. آرشیتکت. 1327 . آرشیتکت های ما را بهتر بشناسید. آرشیتکت (6): 219 - 231 .##3. بانی مسعود، امیر. 1394 . معماری معاصر ایران در تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر معماری قرن.##4. پیرنیا، محمد کریم. 1383 . سبک شناسی معماری ایرانی. تهران: سروش دانش.##5. حائری مازندرانی، محمدرضا. 1388 . خانه فرهنگ طبیعت. تهران: انتشارات مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.##6. دلریش، بشری. 1375 . زن در دوره ی قاجار. سوره.##7. رئیسی، محمدمنان. 1395 . علت کاویِ بحران هویت در معماری و شهرسازی معاصر ایران با تأکید بر سه گانه بینش، ارزش و کنش. هنرهای زیبا معماری و شهرسازی 21 (4): 63 - 74 .##8.رئیسی، محمدمنان. 1397 . معماری و شهرسازی مطابق با سبک زندگی اسلامی از تشریح وضع مطلوب تا تحلیل وضع موجود. قم: انتشارات دانشگاه قم.##9. رجبی، اشرف. 1384 . تاریخچه ی تحول پوشاک بانوان ایرانی در دوره ی قاجاریه. رشد آموزش تاریخ (2): 39 - 44 .##10 . شیخ حرّ عاملی، محمد بن الحسن. 1409 ق. وسائل الشیعه، جلد 5 و جلد 20 . قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.##11 . صدر، محسن. 1364 . خاطرات صدر الاشراف. تهران: وحید.##12 . صلاح، مهدی. 1384 . کشف حجاب، زمینه ها پیامدها و واکنش ها. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی.##13 . قبادیان، وحید. 1382 . مبانی و مفاهیم در معماری معاصر غرب. تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.##14 .قبادیان، وحید. 1394 . سبک شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. تهران: مؤسسه علم معمار.##15 . کلینی، محمد بن یعقوب. 1407 ق. کافی. تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.##16 . کیانی، مصطفی. 1386 . معماری دوره ی پهلوی اول. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.##17 . مصباح یزدی، محمدتقی. 1375 . ارز شهای اسلامی در مدیریت. معرفت (17): 18 - 30 .##18 . معتضد، خسرو، و نیلوفر کسری. 1378 . سیاست و حرمسرا، زن درعصر قاجار. تهران: علمی.##19 . معماریان، غلامحسین. 1384 . آشنایی با معماری مسکونی ایرانی گونه شناسی درونگرا. تهران: سیمای دانش.##20 . مقتدر، رضا. 1372 . دوره ی صد ساله تجدد در شهرسازی و معماری ایران. ایران نامه 11 (2): 259 - 270 .##21 . مکی، حسین. 1362 . تاریخ بیست ساله ایران، جلد ششم. تهران: علمی.##22 . نقره کار، عبدالحمید. 1387 . درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: پیام سیما.##URL1: http://corbusier.totalarch.com .23##URL2: http://www.golestanpalace.ir .24##URL3: http://www.iichs.ir .25##URL4: http://www.irdc.ir .26 ##

مطالعه تطبیقی ساختار کالبدی و کارکردی میدان صاحب آباد تبریز و میدان نقش جهان اصفهان در ادوار تاریخی Comparative study of physical and functional structure in Tabriz Saheb-Abad square and Isfahan Naghsh-e-Jahan square in hictorical periods 1 1 حضور میدان؛ به عنوان یک فضای باز شهری؛ پیش از اسلام و نیز پس از آن؛ در شهرسازی اسلامی؛ مورد توجه بوده است. میدان صاحب آباد تبریز، میدان شاه قزوین و میدان نقش جهان اصفهان نمونه هایی از میادین شهری به جا مانده ازگذشته و نشان دهنده قدرت حکومت‌ها و باریک بینی رجال دولتی زمان خود (عصر صفوی 906-1148 ه.ق) می‌باشند. بر اساس نظریه‌های پژوهش‌های اخیر میدان نقش جهان اصفهان در زمان احداث (شاه عباس اول صفوی، 998-1038 ه.ق) از میدان صاحب آباد تبریز که پیش از صفویه و در زمان آق قویونلوها (870- 896 ه.ق) طرح ریزی و احداث گردیده بود، الگو برداری شده و از آنجایی که کالبد به‌جامانده مجموعه صاحب آباد تبریز بیشتر مربوط به ساخت‌وسازهای دوره قاجار بر روی ویرانه‌های بناهای مجموعه حکومتی دوره‌های قبل می‌باشد، پذیرش نظریه مذکور، منجر به ارائه طرح‌های بازآفرینی صاحب آباد با تقلید صرف از کالبد امروزی نقش جهان و بدون توجه به ساختار اصیل این مجموعه در دوره‌های شکل گیری و اوج آن در گذشته شده است. بنابراین در پژوهش حاضر بر اساس تحلیل محتوا و راهبرد تاریخی- تطبیقی به مطالعه پیشینه، تاریخچه شکل گیری و تحولات و دگرگونی‌های مرحله به مرحله دو مجموعه صاحب آباد و نقش جهان در روند تاریخ پرداخته و در نهایت با مطالعه تطبیقی طرحواره های ترسیم شده، شناسایی تشابهات و تفاوت‌های ساختار کالبدی و کارکردی این دو مجموعه در چهار بازه زمانی محقق گشته است. نتایج حاصل حکایت از وجود بیشترین اشتراکات در پیشینه قبل از احداث دو مجموعه و بیشترین افتراقات در وضع موجود آنها داشته که در سیر تحول تاریخی نیز، دو مجموعه در بعد کارکردی و نوع کاربری ها و عملکرد های موجود شباهت های بسیاری نسبت به بعد ساختاری و شکلی را داره بوده اند. همچنین بزرگترین تفاوت کالبدی دو مجموعه عدم محصوریت میدان صاحب آباد نسبت به نقش جهان بوده که منجر به دگرگونی ها و افول مجموعه مذکور تا به عصر حاضر گشته است. پذیرش قطعی این فرضیه نیز که مجموعه نقش جهان اصفهان، در هر دو بعد کالبدی و کارکردی نمونه مشابه و عینا به جا مانده از مجموعه صاحب آباد تبریز می باشد صحیح به نظر نمی رسد و می توان عنوان کرد که ساختار کلی مجموعه صاحب آباد در دوره اوج شکوهش (دوره شاه طهماسب صفوی) می‌توانسته الگوی یک فضای شهری با عملکردهای مختلف حکومتی-سیاسی، اجتماعی-فرهنگی، مذهبی و ورزشی برای احداث میدان نقش جهان گردد. 2   Paying attention to the importance of square can be seen in architecture and organization of physical space of Iranian cities in the past, before Islam and also after that in Islamic urbanization. Saheb-Abad square of Tabriz, Shah square og Qazvin and Naghsh_e_Jahan square of Isfahan are samples of past squares which present power of governments and subtlety of governmental kings that build them. Based on recent researches theories,  Naghsh_e_Jahan square of Isfahan was built (at the age of first Abbas of Safavi kings, i.e. (998-1038 AH.), according to Saheb-Abad square of Tabriz which is built before Safavieh era and during Aq-Qounlou era (870-896 AH) and it was influenced by architecture of Saheb-Abad square of Tabriz and because remaining physical structure of Saheb-Abad complex of Tabriz is mainly related to buildings that were made during age of Qajar kings on the buildings of governmental complex of previous eras, acceptance of this assumption resulted in proposing renewing projects of Saheb-Abad with full imitation of now a days physical structure of Naghsh-e-Jahan which is exists now and without paying attention to original structure of Saheb-Abad and when it came to existence and when it was on its tip-top, in the past. Then in this research, based on both Saheb-Abad and Naghsh-e-Jahan research which are studied based on content analyzes historical-comparative guideline appearance, and step by step transformation, in the past. Finally, according to comparative study of mapped schema, recognize of similarities and differences of these two complex were found, both physically and functionally, in four time periods. The results indicate that there are the most common similarities in the history before the construction of the two square and the most differentials in their current state. In the course of historical evolution, two square are very similar in terms of functional and the types of uses than the physical dimensions. Also, the greatest point of physical distinction is the uncertainties of the Sahib Abad field, which has led to many changes and further decline of this collection up to the present.the complete acceptance of this assumption which Naghsh-e-Jahan of Isfahan is a similarity of Saheb Abad complexes of Tabriz, both functionally and physically, cannot be correct and it can be said that the overall structure of the Saheb Abad complex in the peak of its glory (the period of Shah Tahmasb Safavid) could have been the pattern of an urban space with various governmental-political, socio-cultural, religious, and sporting activities for the construction of the Naghsh-e-Jahan of Isfahan. 21 42 2019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/8 1398/4/17 عیسی حجت isa hojat ایران isahojat@ut.ac.ir آزیتا بلالی اسکویی Azita Balali Oskouyi Ph.D In Architecture, Member Of Historical And Cultural buildings And Contexts Restoration Research Center, Assistant Professor Of Architecture And Urbanism Faculty, Tabriz Islamic Art University ایران a.oskoyi@tabrizu.ac.ir ثنا یزدانی sana Yazdani Master student of Islamic Architecture Engineering, Architecture And Urbanism Faculty, Tabriz Islamic Art University ایران sa.yazdani@tabriziau.ac.ir square of city Tabriz Saheb-Abad Isfahan Naghsh-e-Jahan physical structure functional structure میدان شهری صاحب آباد تبریز نقش جهان اصفهان ساختار کالبدی ساختار کارکردی 1- Aubin, J. P. 1995. Chroniquesperesanes et relations italiennes, Notes sur les sources narratives du regnede shah Esmailler. Studia Iranica.24: 247-259.##2- Kosebay, Yonca. 1998. An Interpretive Analysis Of Matrakci Nasuh`s Beyan-I Manazil: Translating Text Into Image. Ph.D. diss. Massachustte Institute of Technology.##3- Abuee, Reza. 1998. Feasibility of the Naghsh-e-Jahan revival according to the current situation and past history. Master's thesis about repair and restoration of historic monuments and sites. Isfahan pardis faculty. Art university.##4- Al-Esfahani, Mohammad Mehdi Ebn-e Mohammad Reza. 1989. Nesf-e jahan fi Taerife Esfahan. Corrected by Manouchehr Sotoude. Tehran: Amirkabir.##5- Baba Shahi, Maryam. 1981. Study of historical sources about the building of the Timurid hall. Asar. 7 & 8 & 9. http://www. noormags.ir/view/fa/articlepage/514766 (Access: 31.10.216).##6- Chardin, Jean. 2000. Chardin itinerary (Esfahan part). Translated by Hossein Arizi & Edited by Mortaza Teymouri. Esfahan: Golha.##7- d' Allemagne, Henry René. 1956. Itinerary from Khorasan to Bakhtiyari. Translated by Ali Mohammad Fareh Vashu. Tehran: Amirkabir.##8- Ebne Karbalayi Tabrizi, Hafez, Hosein. 1956. Rozat-Al-Janan & Janat-Al-Janan. Volume 1. Corrected by Soltan Al-Gharayi. Tehran: Bongah-E Tarjome & Nashr-E Ketab.##9- Farahani, Reza. 2009. Nagsh-e-Jahan square of Esfahan and its elements. Art monthly book. 131. http://www.noormags.ir/ view/fa/articlepage/ (Access: 9.26.2014).##10- Flandin, Jean-Baptiste Eugène Napoléon. 1977. Flandin itinerary to Iran. Translated by Hossein Nour Sadeghi. Tehran: Eshraghi.##11- Foroutan, Manouchehr. 2009. An analysis of urban spaces from Tabriz to Isfahan, Ilkhani Tabriz to Safavid Esfahan. Journal of city identity. (4). 85-106.##12- Gubeh, Heinz. 1986. Esfahan city. Translated by Keramatollah Afsar. Tehran: Jahad Daneshgahi.##13- Hanachi, Pirooz & Ahad Nejad Ebrahimi. 2005. Readout of Saheb Abad square from the images of Chardin & Matrakci based on the historical texts. Journal of fine arts. (25). 35-44.##14- Hasan Beg, Rumlu. 1996. Ahsan-Al-Tavarikh. Corrected by Abdol Hossein Navayi. Tehran : Babak.##15- Kaempfer, Engelbert. 1971. In the court of the Shah of Iran. Translated by Keykavoos Jahandar. Tehran: National heritage association.##16- Loti, Pierre. 1991. To Esfahan. Translated by Badradin Ketabi. Esfahan: Naghsh-e-Jahan.##17- Matrakci, Nasuh. 2000. Bayane-e-Manazel. Translated by Rahim Raees Nia. Tehran: Cultural heritage organization.##18- Morier, James Justinian. 2007. Morier itinerary, First Trip. Translated by Abolghasem Sari. Tehran: Tous.##19- Nakhjavani, Hosein. 1959. Evliya Çelebi translation and summarization of itinerary. Journal of Tabriz literature and human sciences faculty. 50. http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/59173 (Access: 18.11.2016).##20- Omrani, Behrouz & Mohammad Aminian. 2007. Speculation in Saheb Abad square and Hasan Padeshah complex. Journal of Isfahan university`s literature and humanities faculty. 50. http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248546 (Access: 18.4.2016).##21- Rajayi, Abdol Mehdi. 2008. Civil developments and urban management of Esfahan in the period of first Pahlavi. Esfahan: Recreational and Cultural Organization of Esfahan municipality.##22- Romano, Francisco. 1970. Venetians itinerary in Iran. Translated by Manouchehr Amiri. Tehran: Kharazmi.##23- Sanson, Nicolas. 1967. Sanson itinerary. Translated by Taghi Tafzali. Tehran: Ebn-e Sina.##24- Shahabi Nejad, Ali & Mahmood Ghale Noyi & Seyyed Mohammad Emami. 2014. Formation and historical changes of Naghsh-e-Jahan Square in Isfahan. (3): 45-64.##25- Soltanzadeh, Hossein. 1997. Tabriz as a consistant brick in Iran Architecture. Tehran: Cultural research bureau.##26- Tavernier, Jean-Baptiste. 1957. Tavenier itinerary. Translated by Abutorab Nouri. Corrected by Dr.Hamid. Tehran: Niloufar.##27- Torkaman, Eskandar Beg. 1971. The history Of Alam Aray-e Abbasi. Tehran: Amirkabir.##28- Vahram, Majid. 1970. The book of Tabriz historical geography and historical monuments. Journal of historical studies. (28). 191-240.##29- Zokae, Yahya. 1989. Tabriz earthquakes. Tehran: Ketabsar##1. ابن کربلایی تبریزی، حافظ حسین. 1335 . روضات الجنان و جنات الجنان. جلد 1. به تصحیح سلطان القرائی. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##2. ابویی، رضا. 1377 . امکان سنجی احیای میدان نقش جهان با توجه به وضع موجود و گذشته تاریخی. پایان نامه جهت اخذ کارشناسی ارشد مرمت و احیای بناها و باف تهای تاریخی. دانشکده پردیس اصفهان. دانشگاه هنر.##3. الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا. 1368 . نصف جهان فی تعریف اصفهان. به تصحیح منوچهر ستوده. تهران: انتشارات امیرکبیر.##4. باباشاهی، مریم. 1360 . بررسی منابع تاریخی در مورد بنای تالار تیموری (کاوش های تابستان 1360 دفتر فنی اصفهان). نشریه اثر. 7 و 8 و 9. http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/514766 (دسترسی: 10 / 8/ 1395)##5. تاورنیه، ژان باتیست. 1336 . سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری ( نظم الدوله). به تصحیح دکتر حمید. تهران: انتشارات نیلوفر.##6. ترکمان، اسکندر بیگ. 1350 . تاریخ عالم آرای عباسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.##7. حسن بیگ، روملو. 1375 . احسن التواریخ. به تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات بابک.##8. حناچی، پیروز و احد نژاد ابراهیمی. 1384 . بازخوانی میدان صاحب آباد از روی تصاویر شاردن و مطراقچی بر اساس متون تاریخی (از شک لگیری تا دوره صفویه). نشریه علمی پژوهشی هنرهای زیبا. (25): 35 - 44 .##9. دالمانی، هانری رنه. 1335 . سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه علی محمد فره وشی. تهران: انتشارات امیرکبیر.##10. ذکاء، یحیی. 1368 . زمین لرز ههای تبریز. تهران: انتشارات کتاب سرا.##11. رجایی، عبدالمهدی. 1387 . تحولات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دوره پهلوی اول. اصفهان: انتشارات سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.##12. رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. 1352 . آثار ملی اصفهان. تهران: انتشارات انجمن اثار ملی.##13. سانسون، نیکلاس. 1346 . سفرنامه سانسون، وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی. ترجمه تقی تفضلی. تهران: ابن سینا.##14. سلطا نزاده، حسین. 1376 . تبریز خشتی استوار در معماری ایران. تهران: دفتر پژوه شهای فرهنگی.##15. شاردن، ژان. 1379 . سفرنامه شاردن (قسمت اصفهان). ترجمه حسین عریضی به کوشش مرتضی تیموری. اصفهان: نشر گلها.##16. شهابی نژاد، علی. محمود قلعه نوئی و سید محمد امامی. 1393 . شکل گیری و دگرگونی تاریخی میدان نقش جهان اصفهان. (3): 45 - 64##17. عمرانی، بهروز و محمد امینیان. 1386 . گمانه زنی در میدان صاحب آباد و مجموعه حسن پادشاه. نشریه علمی پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان. 50 . http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248546 (دسترسی: 30 / 1/ 1395).##18. فراهانی، رضا. 1388 . میدان نقش جهان اصفهان و عناصر آن. کتاب ماه هنر. http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/ .131 (دسترسی: 4/ 7/ 1393)##19. رومانو، فرانسیسکو. 1349 . سفرنامه ونیزیان در ایران. ترجمه منوچهر امیری. تهران: خوارزمی.##20. فروتن، منوچهر. 1388 . تحلیلی از فضاهای شهری از تبریز ایلخانی تا اصفهان صفوی (بررسی زمینه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی). نشریه هویت شهر. (4): 95 - 106 .##21. فلاندن، اوژن. 1356 . سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نور صادقی. تهران: انتشارات اشراقی.##22. قره نژاد. حسن. میدان صاحب الامر تبریز پیش نمونه طرح میدان نقش جهان اصفهان. نشریه تاریخ و جغرافیای ایران و جغرافیای تاریخی و تاریخ محلی.##23. کمپفر، انگلبرت. 1350 . در دربار شاهنشاه ایران. ترجمه کیکاووس جهاندار. تهران: انجمن آثار ملی.##24. گوبه. هاینس. 1365 . شهر اصفهان. ترجمه کرامت الله افسر. نظری اجمالی به شهر و شهرنشینی در ایران. به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.##25. لوتی، پیر. 1370 . به سوی اصفهان. ترجمه بدرالدین کتابی. اصفهان: انتشارات نقش جهان.##26. مطراقچی، نصوح. 1379 . بیان منازل. ترجمه رحیم رئیس نیا. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.##27. موریه، جیمز. 1386 . سفرنامه جیمز موریه، سفر یکم: از راه ایران، ارمنستان و آسیای کوچک به قسطنطنیه 1808 - 1809 میلادی. ترجمه ابوالقاسم سری. تهران: توس.##28.نخجوانی، حسین. 1338 . ترجمه و تلخیص سیاحت نامه اولیا چلبی. نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز. . 50. http://www noormags.ir/view/fa/articlepage/59173 (دسترسی: 28 / 8/ 1395).##29. نژاد ابراهیمی، احد. 1378 . از صاحب آباد تا نقش جهان، مطالعه تطبیقی و تشبیهی وجوه تاریخی، معماری، تاصیر گذاری و تاثیر پذیری میدان نقش جهان اصفهان از میدان صاحب آباد تبریز. مجموعه مقالات معماری و شهرسازی گردهمایی بین المللی مکتب اصفهان.##30. وهرام، مجید. 1349 . کتاب جغرافیای تاریخی و آثار باستانی تبریز. نشریه بررسی های تاریخی. (28): 191 - 240 . ##

میدان اسب شاهی: جلوخان دولت‌خانۀ صفوی قزوین Meidān-i Asb-i Shāhī: The Frontage for Safavid Dowlatkhaneh of Qazvin 1 1 بسیاری از افزوده‌های صفوی در شهر قزوین و به‌خصوص ساخته‌های دورۀ طهماسبی تخریب شده­اند. میزان این تخریب‌ها و تغییرات بعدی به‌اندازه‌ای است که اکنون درکی از شکل یا جایگاه میدان اسب وجود ندارد. این مسئله، فهم بخشی از اعتبار فرهنگی قزوین را دچار خدشه می‌کند و مهم‌تر اینکه درک ما را از شهر صفویِ در حال تغییر و تحول و همچنین سیر تحول و تکوین شهر در ایران فرو می‌کاهد. علاوه براین؛ باید توجه داشت که میادین در پایتخت‌های صفوی از عناصر مهم حکومتی در جهت بازنمایی سیاست‌های شاه و دربار محسوب می‌شدند و نقشی حتی فراتر از یک فضای شهری مهم داشتند. لذا؛ حذف این عناصر از شهر، ممکن است به عدم فهم روابطی فراتر از کالبد و فضای شهر نیز منجر شود. در جهت شناخت و بازنمایی قزوین صفوی و اجزاء و عناصر اصلی آن، مطالعات پرشماری صورت گرفته و نظرات متفاوتی در مورد آنها وجود دارد. ازجمله برخی معتقدند که خیابان مقابل سردر عالی‌قاپو -که ازجمله عناصر باقیمانده از دوران طهماسبی قزوین است- یکی از میادین شهر با نام میدان اسب بوده است. عده‌ای از محققان نیز برخلاف این نظریه، معتقدند میدان اسب جایی در شرق خیابان قرار داشته است. علاوه بر موقعیت و موجودیت این عناصر، نقش اجتماعی و سیاسی این فضاها نیز چندان مشخص نشده است. بنابراین هم در ابعاد فرهنگی و هم سازمان کالبدی فضایی شهر، نیاز به مطالعۀ دقیق‌تری وجود دارد. در این پژوهش، با بررسی پژوهش‌های پیشین و همچنین مطالعۀ اسناد و مدارک دست اول، تلاش شده است تا زمینۀ ارائۀ تفسیری دقیق‌تر از بخشی از دارالسلطنۀ قزوین فراهم شود که معطوف به میدان اسب است. این که میدان یادشده از نظر فعالیت­هایی که درونش صورت می­گرفته؛ چه نسبتی با میدان دیگر قزوین یعنی میدان سعادت داشته است؛ کجا واقع بوده و صورت کلی آن چگونه بوده است و چطور با عناصر پیرامون خود، چه جدید و چه قدیمی‌تر ترکیب می‌شده است. در این پژوهش -که روشی تفسیری تاریخی دارد- تلاش شده است تا براساس تفسیرِ توصیفات تاریخی همچون اشعار شاعر دربار و متون تاریخ‌نویسان دورۀ صفوی، تصویری از دارالسلطنه و به‌خصوص میدان اسب ترسیم شود. در ادامه، این تصویر با کمک‌ گرفتن از سایر منابع تکمیل می‌شود و در مقایسه با بستر شهری موجود و نشانه‌های باقی‌مانده ازجمله سردر عالی‌قاپو، خیابان مقابل آن و مسجد حیدریه، مقیاس و دقت بیشتری خواهد یافت. در این راستا، منابع پژوهش ازجمله توصیفات عبدی‌بیگ شیرازی و متون تاریخی صفوی، سفرنامه‌ها و ترسیم‌های موجود از قزوین، جمع‌آوری، مطالعه و تحلیل شدند. به موازات مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی‌های میدانی صورت گرفته و نشانه‌های موجود در محدودۀ میان دارالسلطنه و مسجد حیدریه در جنوب آن نیز پیمایش و مطالعه شدند. در این مقاله، اطلاعات به دست آمده از مجموعِ منابع بررسی شده در کنار مطالعۀ ساختار اجتماعی قزوین صفوی، رفتار شاه و رفت‌وآمدها و زدوخوردهای درون دربار، آشکارکنندۀ شکل و جایگاه میدان اسب و همچنین موقعیت آن در شهر هستند و علاوه براین نحوۀ ارتباط میدان را با خیابان و بناهای مهم مجاور روشن می‌کنند. براین اساس میدان اسب نه میدانی کاملاً عمومی، که جلوخانی در مقابل دارالسلطنه است که در شرق سردر عالی‌قاپو، جنوب کاخ جهان‌نما و شمال مسجد حیدریه واقع شده و با معبری به شمالی‌ترین بخش خیابان واقع در جنوب عالی‌قاپو متصل می‌شود. اگرچه این پژوهش تصویری از میدان را فرارو قرار می‌دهد؛ اما درک بهتر ابعاد و شکل میدان نیازمند مطالعات میدانیِ گسترده‌تر و گمانه‌زنی‌هایی است که یافته‌های این پژوهش مقدمات آن محسوب می­شوند. 2 Many of the Safavid additions to Qazvin have been destroyed, especially those belong to Shah Tahmasb era. The extent of these damages and subsequent changes to such an extent that there is now no understanding of the layout or position of Meidān-i asb as a royal square. This will undermine the understanding of Qazvin's cultural significance, and more importantly, it changes our understanding of the Safavid city and also reduces the course of the urban transformation in Iran. In addition, it should be noted that the squares in the Safavid capitals were considered important elements of government in representing the king and court policies and played a role even beyond an important urban space. Therefore, the removal of these elements from the city may lead to a lack of understanding of relations beyond the physical and urban environment. In order to recognize and represent the Safavid Qazvin and its components and its main elements, numerous studies have been carried out and there are different views on them. Some of them believe that the avenue in front of ālīqapū as a royal portal, which is one of the remaining elements of the Tahmasb era of Qazvin, is one of the squares of the city called Meidān-i asb. Contrary to this theory, some scholars also believe that the mentioned square is located somewhere in the east of the avenue. In addition to the position and the existence of the squares, the social and political role of these spaces is not well recognized. Therefore, there is a need for a closer look at both the cultural dimension and the spatial organization of the city. In this article, with the study of previous researches as well as the study of primary sources, it has been attempted to provide a more precise interpretation for Dār al-Saltanah or the royal quarter of Qazvin, which focuses on Meidān-i asb to answer some questions: How the square was related to the activities inside it, whether it was related to Qazvin's other square, the Sa'adat square? where it was located and how it was in general, and how it was combined with the elements around it, both new and old? The research method applied in this article is an interpretive-historical method and attempts have been made to depict an image of Dār al-Saltanah, especially Meidān-i asb, based on the interpretation of historical descriptions such as poetry of the poet of the court and the texts of the Safavid historians. This image is completed with the help of other sources, and compared to the existing urban context, and the remaining signs, including Ālīqapū portal, the historic avenue and the Heydariyeh mosque, will be more scaled and more accurate. In this regard, the sources of research, including ʿAbdī beig-i Shirazi’s descriptions and Safavid historical texts and drawings by Engelbert Kaempfer, were collected, studied and analyzed. Along with the research and field studies, the signs in the area between Dār al-Saltanah and the Heydariyeh mosque were also surveyed. The information obtained from the total resources studied along with the study of the social structure of Safavid Qazvin, the behavior of the Shah, the movements and interactions of the court in this paper reveal the layout and the position of Meidān-i asb as well as its position in the city, and, moreover, clarify how the square is connected to the avenue and nearby important buildings. Accordingly, Meidān-i asb is not a completely public square, which is a frontage for Dār al-Saltanah, which is located in the east of the Ālīqapū portal, south of the Jahan-Nama palace and north of the Heydariyeh mosque, and connects to the northernmost section of the avenue in the south of Ālīqapū portal. Although this article presents an image of Meidān-i asb, but a better understanding of the dimensions and layout of this safavid square requires more extensive field studies and excavations that the findings of this paper are their preliminaries. 43 68 2019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 حمیدرضا جیحانی Hamidreza Jayhani Assistant Professor, Department of Architecture and Art, University of Kashan ایران jayhani@kashanu.ac.ir فاطمه رجبی Fatemeh Rajabi M.A. in Restoration of Historic Monuments and Sites, Islamic Azad University, Central Tehran Branch ایران rajabifatime@gmail.com Safavid Qazvin Shah Tahmasb Historic square Meidān-i asb Ālīqapū. قزوین دولت‌خانۀ صفوی شاه طهماسب میدان اسب میدان تاریخی. 1. AbdiBeig Shirazi, Zein-al-Abedin-ibn-Abd-al-Momen. 2016. Jannat-i-Aden. Edited by Ehsan Eshraghi and Mehrzad Parhizkari. Tehran: Sokhan.##2. AbdiBeig (Navidi) Shirazi, Zein-Al-Abedin Ali. 1974. Dohat-al-azhar. Edited by Ali Minaei Tabrizi and Abolfazl Rahimove. Moscow: Knowledge Publishing Authority.##3. Afushteii Natanzi, Mahmoud ibn-e Hedayat Allah. 1994. Noqawat al-Athar fi Zekr al-Akhyar. Edited by Ehsan Eshraghi. Tehran: Elmi Farhangi.##4. Alemi, Mahvash. 2008. The Safavid Royal Gardens. Translated by Maryam Rezaeipour and Hamidreza Jayhani. Golestan Honar (12): 47-68.##5.Alemi, Mahvash. 2012. The Garden City of Shah Tahmasb Reflected in the Words his Poet and Painter. Interlacing Words and Things: Bridging the Nature-Culture Opposition in Gardens and Landscape. Edited by Stephen Bann. Washington, DC: Dumberton Daks Research Library and Collection: 95-113.##6. Amirshahi, Ardavan. 1981. Le développement de la ville de Qazwîn jusqu’au milieu du VIIIe/XIVe siècle. Paris: Libr. Orientaliste Geuthner.##7.Amirshahi, Ardavan. 1987. La ville de Qazwîn en Iran et l’évolution de sa zone commercial. Paris: Paris4.##8. Babaei, Sussan. 2008. Isfahan and its Palaces: Statecraft, Shi‘ism and the Architecture of Conviviality in Early Modern Iran. Edinburgh: University of Edinburgh Press.##9. Babaei, Sussan. 2017. Qazvin, a City among the Garden and Garden in the Middle of the City. Proceedings of the First Persian Garden Festival, Faryar Javaherian, 353-348. Tehran: Institute for Heritage and Tourism.##10. Barbaro, Giosofat. 1970. Venetian Travelogue. Translated by Manochehr Amini. Tehran: Kharazmi.##11. British Library. Engelbert Kaempfer’s Manuscript. Ms Sloane 2910, 2923.##12. Della Valle, Pietro. 1991. Pietro Dela Valle Travelogue: Related to Iran.Translated by Shoa al-Din Shafa. Tehran: Elmi Farhangi.##13. Document of Sanjide Mosque Registration. Qazvin Cultural Heritage Documentation Center.##14. Golriz, MohammadAli. 1989. Minodar or Bab-al-Jannat Qazvin, Vol 1. Tehran: Taha.##15. Groat, Linda. Wang, David. 2005. Architectural Research Methods. Translated by Ali Reza Eynifar. Tehran: University of Tehran press.##16. Hanachi, Pirooz, and Ahad Nejhadebrahimi Sardorod. 2006. Reviewing Sahib Abad Square Onthe Basis of the Charden's and Metraqche's Pictures and of The Historic Documents. Honar-ha-ye-Ziba, Memari-va-Sahrsazi (25): 35-44.##17. Ibn-e Faghih, Ahmad ibn-e Mohammad. 1967. Mokhtasar-al-Boldan: Section of Iran. Translated by H. Masoud. Tehran: Cultural Foundation of Iran.##18. Ibn-e Karbalaei, Hafez Hosein. 2004. Rozat al-Janan and Jannat al-Jenan. By Efforts of Mohammad Amin Soltan Gharaei. Tabriz: Sotude.##19. Jeyhani, Hamidreza, and Fatemeh Rajabi. 2017. “Bihisht-i Thānī” and “Kūcheh-yi Ārāsteh az Khurramī”, Location and Layout of Avenue(s) in Jafar-ābād and Safavid Qazvin. Iranian Architecture Studies (12): 41-65.##20. Kaempfer, Engelbert. 1984. Kaempfer Travelogue. Translated by Keykavos Jahandari. Tehran: Kharazmi.##21. Kaempfer, Engelbert . 1940. Am Hofe des Persischen Grosskonigs. Leipzig: K. F. Koehler Verlag.##22. Khansari, Mehdi, M.R Moghtader, and Minouch Yavari. 2004. The Persian Garden: Echoes of Paradise. Mage Publishers.##23. Nejhad Ebrahimi, Ahad. 2014. The Process of Formation of Tabriz from the beginning of Islam to Qajar. Pajouhesh-e- Honar (7): 41-46.##24. Nooroz Borazjani, Vida, and MohamadReza Javadi. 2016. Recovery of the Safavid Garden Organization from the Perspective of the Phenomenon of Hermeneutics. Tehran: Yadavaran.##25. Qomi, Ahmad Ibn-e Hossein. 1585. Kholase al-Tavarikh. National Library and Archives of Iran: Manuscript.##26. Szuppe, Maria. 1996. Palais et Jarden: Le complexe royal des premiers Safavides a Qazvin. Res Orientales volume 3. Paris: Peeters Publisher.##27. Torkaman, Eskandar Beik. 2013. Alam-Aray-Abbasi, Vol 1 and 2. Edited by Iraj Afshar. Tehran: AmirKabir.##28. Wirth, Von Eugen. 1997. Qazvin- Safavidische Stadtplanung und Qajarischer Bazar. Berlin: Dietrich Reimer Verlag. 461- 504.##1 .افوشته ای نطنزی، محمودبن هدایت الله. 1373 .نقاوه الاثار فی ذکرالاخیار در تاریخ صفویه. ویرایش احسان اشراقی. تهران: علمی فرهنگی.##2. امیرشاهی، اردوان. 1396 . قزوین، شهری در میان باغ و باغی در میان شهر. در مجموعه مقالات نخستین همایش باغ ایرانی، به کوشش فریار جواهریان، 348 353 . تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.##3. ابن کربلایی، حافظ حسین . 1383 . روضات الجنان و جنات الجنان. به سعی و اهتمام محمد امین سلطان القرائی. تبریز: ستوده.##4. ابن فقیه، احمد بن محمد. 1346 . مختصر البلدان: بخش مربوط به ایران. ترجمۀ ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##5. باربارو، جوزافا. 1349 . سفرنامۀ ونیزیان در ایران. ترجمۀ منوچهر امینی. تهران: خوارزمی.##6. پروندۀ ثبت مسجد سنجیده. مرکز اسناد میراث فرهنگی قزوین.##7. ترکمان، اسکندر بیک. 1392 . عالم آرای عباسی، جلد 1 و 2. تصحیح ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.##8. جیحانی، حمیدرضا. فاطمه رجبی. 1396 . بهشت ثانی و کوچۀ آراسته از خرمی شکل و جایگاه خیابان(ها) در جعفر آباد و قزوین صفوی. مطالعات معماری ایران (12): 41 - 65 .##9. حناچی، پیروز، و احد نژاد ابراهیمی سردرود. 1385 . بازخوانی میدان صاحب آباد از روی تصاویر شاردن و مطراقچی بر اساس متون تاریخی (از شکل گیری تا دوره صفویه). هنرهای زیبا معماری و شهرسازی (25): 35 - 44 .##10 . دلاواله، پیترو. 1370 . سفرنامه پیترو دلاواله: قسمت مربوط به ایران. ترجمۀ شعاع الدین شفا. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.##11 . عالمی، مهوش. 1387 . با غهای شاهی صفوی. ترجمۀ مریم رضایی پور و حمیدرضا جیحانی. گلستان هنر (12): 47 - 68 .##12 . عبدی بیگ شیرازی، زین العابدین بن عبدالمؤمن. 1395 . جنات عدن. تصحیح و پژوهش توسط احسان اشراقی و مهرزاد پرهیزکاری. تهران: سخن.##13 . عبدی بیگ (نویدی) شیرازی، زین العالدین علی. 1974 . دوحه الازهار. به کوشش علی مینایی تبریزی و ابوالفضل رحیموف. مسکو: اداره انتشارات دانش.##14 . قمی، احمد بن حسین. 1005 . خلاصه التواریخ. کتابخانه ملی ایران: نسخه خطی.##15 . کمپفر، انگلبرت. 1363 . سفرنامه کمپفر. ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.##16 . گلریز، محمدعلی. 1368 . مینودر یا باب الجنه قزوین، جلد اول. تهران: طه.##17 . گروت، لیندا. وانگ، دیوید. 1386 . رو شهای تحقیق در معماری. ترجمۀ علیرضا عینی فر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##18 . نژاد ابراهیمی، احد. 1393 . روند شکل گیری و توسعۀ شهر تبریز از صدر اسلام تا ظهور قاجار. پژوهش هنر (7): 41 - 46 .##19 . نوروز برازجانی، ویدا، و محمدرضا جوادی. 1395 . بازیابی سازمان فضایی باغ شهر صفوی قزوین، از منظر پدیدارشناسی هرمونوتیک. تهران: یادآوران. ##

روند دگرگونی‌های کالبدی مدارس ایران: از دورۀ سلجوقی تا دورۀ قاجار (از قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری) An Assessment of the Evolution of Structural Forms of Iranian Schools: Seljukid Era into Ghajar Period (From the Fifth to the Fourteenth Century AH) 1 1 با ایجاد مراکز آموزشی نظامیه توسط نظام الملک در دوره سلجوقی، فضاهای آموزشی در ایران، هویت رسمی «مدرسه» را به خود گرفتند؛ و مدارس اجزایی نظیر حجره و ایوان و میانسرا و... پیدا کردند و بعبارتی دارای الگوی خاصی شدند. اما در دوره‌های تاریخی بعدی با پیشرفت تکنیک‌های معماری و همچنین با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حاکم بر آن دوره، دگرگونی‌هایی در کالبد اجزاء مدارس ایران رخ داد. این نوشتار با این فرضیه که کالبد مدارس ایرانی از ابتدای پیدایش مدارس رسمی در دورۀ سلجوقی تا دورۀ قاجار، سیری تکاملی داشته است؛ در جستجوی یافتن ویژگی‌های کالبدی مدارس ایرانی در هر دوره تاریخی و نیز روند دگرگونی‌های آنها از طریق بررسی نمونه‌ها می‌باشد. روش تحقیق بصورت توصیفی، تحلیلی و مورد‌پژوهی می‌باشد. بدین صورت که داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و در برخی موارد بصورت میدانی جمع‌آوری گردید. داده‌ها ابتدا با روش توصیفی ارائه و سپس با روش تحلیلی و تطبیقی ارزیابی شدند. یافته‌های پژوهش، نشان می‌دهد که مدارس در هر دورۀ تاریخی، خصوصیات کالبدی ویژه‌ای پیدا کردند و تحولاتی جهت تأمین فضای اقامتی، آموزشی و نیایشی مطلوب‌تر داشته‌اند. چنانچه، حجره‌ها ابتدا تک‌بخشی و مستقیم با میانسرا در ارتباط بوده‌اند؛ سپس دارای ایوانچه و پستو شدند. ایوان‌ها نیز در ابتدا کارکرد آموزشی داشته‌اند؛ و برخی از آنها هم کارکرد نیایشی داشته‌اند. اما برای سهولت در امر آموزش و ایجاد فضای بزرگتر برای پذیرش طلاب بیشتر، به مرور زمان، ایوان‌ها از لحاظ فضایی گشوده‌تر و سبک‌تر شدند. همچنین ایوان‌هایی که کارکرد نیایشی داشتند؛ جای خود را به گنبد‌خانه و شبستان نیایشی در مدارس دادند؛ تا جایی که اهمیت فضای نیایشی در دوره قاجار به حدی رسید، که برخی مدارس، حالت مسجد-مدرسه به خود گرفتند. با وسعت یافتن مدارس، نحوۀ ورود به مدارس نیز دچار تغییراتی شد. بطور کلی نتایج این پژوهش، فرضیه اولیه را -مبنی بر اینکه کالبد مدارس از دورۀ سلجوقی تا دورۀ قاجاری، از لحاظ ویژگی‌های اجزای اصلی مدارس و نحوۀ آرایش فضایی آنها، روندی تکاملی داشته‌اند- تأیید می‌کند. 2 Educational spaces in Iran took the formal identity of "schools" after "Nezamieh" education centers were introduced by Nezam-olmolk during the Seljukid period. Some structural elements such as cells, porches and courtyards, etc. were included in school buildings and a new kind of structural pattern emerged within them. However, enhancements of architectural techniques in the following historical periods as well as cultural, social and political facts and conditions did lead to some types of changes within the physical structure of school building elements in Iran. The present paper assumes that physical structure of Iranian school buildings has experienced a line of evolution and enhancement from Seljukid era into Ghajar period. The present paper is aimed to explore the characteristics of architectural structure within Iranian Schools at each historical period as well as the trend of changes in those structures. The present paper uses a descriptive, analytical and case study methodology to collect and analyze the data. The data were first collected using library sources and through field studies in some cases. The data were initially presented using a descriptive method and then they were evaluated through an analytical and adaptive method. Study results show that school buildings in each historical period have evolved with certain physical structures while various changes have been applied in order to guarantee that residence place, education space and religious elements of the building are provided more desirably. As some reference, the cells were initially consisted of a single space and were in immediate contact with courtyards. Then they evolved into a multi-partition space which included small size porches and larders. Also porches were initially used as educational spaces and in some cases functioned as religious spaces. However, as the time passed, the porches transformed into wider and lighter spaces as they were needed to facilitate the education through larger rooms for more students. Meanwhile, the porches which were essentially places for worship, were replaced by vaults and naves as worship places within the school buildings. So the significance of worship spaces goes to such a height in Ghajar period that school buildings transformed into a mosque-school identity. As the schools were expanded, the process of admission and entrance to the schools was changed in some ways. In general, the results of the study proved the hypotheses stating that physical structures of school buildings have evolved from Seljukid period into Ghajar period in sense of characteristics of main building elements and the space configuration and patterns.   69 88 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 منصوره محسنی mansoureh mohseni ایران mnsmohseni@shahroodut.ac.ir School physical structure evolution process مدرسه کالبد دگرگونی روند 1. Alaghmand, Sepideh, Saeed Salehi; and Farhang Mozaffar. 2017. A Comparative Study of Architecture and Content of Iran’s Schools from the Traditional Era to the Modern Era. Bagh-e Nazar 14 (49): 5- 18.##2. Bemanian, Mohammadreza, Mohammad Sharif Shahidi, and Mohammad Esmaeli Marandi. 2008. Study of the Evolution of Physical Elements in Shahid Motahari Mosque. Ketab-e Mah-e Honar (118): 88- 91.##3. Bemanian, Mohamad Reza, Kourosh Momeni, and Hosein Soltanzadeh. 2012. Comparative Study of Tiling Patterns in Two Isfahan’s Mosques- Schools: “Madrese Chaharbagh” and “Masjed-Seyyed”. Motaleate Tatbighi Honar 1 (2): 1- 16.##4. Dorrani, Kamal. 1997. History of Education in Iran. Tehran: SAMT.##5. Godard, Andre. Art of Iran. Translated by Behrooz Habibi. Tehran: Shahid Beheshti Press.##6. Haji Ghasemi, Kambiz. 1996 a. Ganjnameh, Religious Buildings of Tehran. Tehran: Shahid Beheshti University Press.##7. Haji Ghasemi, Kambiz. 1996 b. Ganjnameh, Mosques of Isfahan. Tehran: Shahid Beheshti University Press.##8. Hatami, Hossein. 2010. Schooling Movement in the Ilkhani Era. Sokhan-e Tarikh (11).##9. Hillenbrand, Robert. 2004. Islamic Architecture. Translated by Iraj Etesam. Tehran: Urban Processing and Planning Corporation.##10. Horr, Seyed Hossein. 2004. The Role of Muslims in the Emergence of Schools by the End of the Fifth Hijri Century. Ayeneye- Pazhoohesh (87): 1- 6.##11. Hooshyari, Mohammad Mahdi, Hossein Pournaderi, Seyed Morteza Fereshtehnejad. 2013. Typology of Masjid-Madrasa in The Islamic Architecture of Iran, Investigating The Correlation Between Educational and Devotional Spaces. Architecture Studies 2 (3): 37- 54.##12. Javari Shahreza, Mohsen. 2002. Exploring the Schools in the Safavid Era in Isfahan. Asar (33-34): 389- 407.##13. Mahdavinejad, Mohammad Javad, Mohammad Hosein Ghasempoor Abadi, and Aisa Muhammadluy Shabestari. 2013. Iranian Islamic City (11): 5- 15.##14. Pirnia, Mohammad Karim. 2003 a. Stylistic of Iranian Architecture.Tehran: Pazhuhandeh.##15.Pirnia, Mohammad Karim. 2003 b. Introduction to Islamic Architecture of Iran. Tehran: IUST Press.##16.Pirnia, Mohammad Karim. 2013. IranianArchitecture. Tehran: IUST Press.##17. Sami Azar, Alireza. 1997. History of School Change in Iran. Tehran: Organization for Development, Renovation and Equipping Schools of Iran.##18. Soltanzadeh, Hossein. 1985. History of Schools in Iran, From Ancient Times to the Foundation of Dar ol-Fonun. Tehran: Negah.##19. Soltanzadeh, Hossein. 2004. Schools, From Iranian Architcture, Islamic Era. Collected by Yusef Kiani. Terhan: SAMT.##20. Wilber, Donald, and Hedye Noornakhsh. Ghavam al-Din Shirazi, Architect of Teymourian Era. Golestan-e Honar (13): 74- 83.##21. http://www.arthut.com/school##1. بمانیان، محمدرضا، محمد شریف شهیدی، و محمد اسمعیلی مرندی. 1387 . بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد-مدرسه شهید مطهری. کتاب ماه هنر (118): 88 - 91 .##2. بمانیان، محمدرضا، کوروش مؤمنی، و حسین سلطانزاده. 1390 . بررسی تطبیقی نقوش کاشیکاری دو مسجد-مدرسه چهار باغ و سید اصفهان. مطالعات تطبیقی هنر 1 (2): 1- 16 .##3. پیرنیا، محمدکریم. 1382 الف. سبک شناسی معماری ایرانی. تهران: پژوهنده.##4.پیرنیا، محمدکریم. 1382 ب. آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.##5.پیرنیا، محمدکریم. 1392 . معماری ایرانی. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.##6. جاوری شهرضا، محسن. 1381 . بررسی مدارس موجود در دورۀ صفوی در اصفهان. اثر (33 - 34): 389 - 407 .##7. حاتمی، حسین. 1389 . جنبش مدرسه سازی در عصر ایلخانی. سخن تاریخ (11).##8. حاجی قاسمی، کامبیز. 1375 الف. گنجنامه، بناهای مذهبی تهران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی.##9.حاجی قاسمی، کامبیز. 1375 ب. گنجنامه، مساجد اصفهان. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی.##10 . حر، سید حسین. 1383 . نقش مسلمانان در پیدایش مدارس تا پایان قرن پنجم هجری. آینۀ پژوهش (87): 1- 6.##11 . درانی، کمال. 1376 . تاریخ آموزش و پرورش ایران. تهران: سمت.##12 . سلطانزاده، حسین. 1364 . تاریخ مدارس ایران، از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: نگاه.##13 .سلطانزاده، حسین. 1383 . مدارس، از کتاب معماری ایران دورۀ اسلامی. گردآوری شده توسط یوسف یکانی. تهران: سمت.##14 . سمیع آذر، علیرضا. 1376 . تاریخ تحولات مدارس در ایران. تهران: سازمان نوسازی و تجهیز مدارس کشور.##15 . علاقمند، سپیده، سعید صالحی، و فرهنگ مظفر. 1396 . مطالعۀ تطبیقی معماری و محتوای مدارس ایران از دورۀ سنتی تا نوین. باغ نظر .18 -5 :(49) 14##16 . گدار، آندره. 1377 . هنر ایران. ترجمه ی بهروز حبیبی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##17 . مهدوی نژاد، محمدجواد، محمدحسین قاسم پورآبادی، و آیسا محمدلوی شبستری. 1392 . گونه شناسی مسجد-مدرسه های دوره قاجار.مطالعات شهر ایرانی اسلامی (11): 5- 15 .##18 . ویلبر، دانلد، و هدیه نوربخش. 1387 . قوام الدین شیرازی، معمار دورۀ تیموریان. گلستان هنر (13): 74 - 83 .##19 . هوشیاری، محمدمهدی، حسین پورنادری، و سید مرتضی فرشته نژاد. 1392 . گونه شناسی مسجد-مدرسه در معماری اسلامی ایران: بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی. مطالعات معماری ایران 2 (3): 37 - 54 .##20 . هیلن براند، رابرت. 1383 . معماری اسلامی. ترجمۀ ایرج اعتصام. تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.##http://www.arthut.com/school .21 ##

طبیعت، سیاست و معماری؛ بازخوانی برهم کُنش مؤلفه های طبیعت، سیاست و فرهنگ در فرآیند آفرینش معماری مسجد کبود تبریز Nature, Politics and Architecture; Reading Out the Interaction of Nature, Politics and Culture Components in the Architecture Creating Process of Tabriz Blue Mosque 1 1 نوشتار حاضر، حاصل یک بررسی درباره نحوه «تعامل طرح و طبیعت» در نظام معماری مسجد کبود تبریز می­باشد؛ و در آن، به بررسی کیفیت تعامل این بنا با محیط پرداخته شده است. این مسجد -که یکی از آثار دوره پادشاهی قراقویونلوها است- در ابتدا عضوی از یک مجموعۀ معماری گسترده به نام مجموعۀ مظفریه بود؛ که اینک از آن مجموعۀ عظیم معماری، فقط مسجد کبود به یادگار مانده است. این مسجد پرشکوه، هنگامی بنا شد که دولت قراقویونلوها پس از چندین دهه کشمکش سیاسی و نظامی، به ثبات و آرامش نسبی رسیده و جهانشاه، پادشاه این سلسله پس از تثبیت قدرت و حذف رقبا، درصدد رسمیت بخشیدن به پایتخت خویش، یعنی تبریز، و اعتبارافزایی این شهر بود. مسألۀ پژوهش، چرایی غالب بودن ملاحظات زیبایی­شناختی نسبت به الزامات طراحی محیطی در این بنا است. زیرا؛ به به موازات زیبایی­های وجدانگیزی که در معماری این مسجد اندیشیده شده؛ به همان میزان به موضوع اقلیم و ملاحظات طراحی اقلیمی توجه نشده است. پژوهش به روش مطالعۀ موردیِ تبیینی انجام گرفته است؛ و با بررسی­های عینی و کروکی­های تحلیلی و استدلال منطقی از یافته­ها مبرهن شد که در طراحی معماری مسجد کبود، کیفیت تعامل «محیط مصنوع» با «محیط طبیعی» بر اساس رویکردی حاصل شده که در آن، مؤلفۀ سیاست، غالب بر دیگر مؤلفه­ها بوده است. نمایش قدرت و بیان اقتدار سیاسی از طریق شکوهمندسازی و عظمت­گرایی، از ویژگی­های معماری مسجد کبود است. این در حالی است که می­شد مسجد را بسان دیگر مساجد سنتی منطقه، با ارتفاع متعادل­تری ساخته و به میزان قابل توجهی آسایش حرارتی داخل بنا را افزایش داد. اما ارجحیت ملاحظات سیاسی در فرآیند برنامه­دهی معماری مسجد کبود باعث شده اصل همسازی با اقلیم -که یکی از اصول بنیادین معماری ایرانی است- تحت­الشعاع قرار گرفته و در اولویت توجه نباشد. سؤالات پژوهش عبارتند از: الف) اصول معماری همساز با اقلیم، چه الزاماتی را برای معماری در شهر تبریز -خصوصاً مسجد کبود- الزام می­نماید؟ ب) معمار مسجد کبود تبریز در فرآیند آفرینش معماری این بنا به چه میزان، مقید به رعایت اصول معماری همساز با اقلیم بود؟ ج) عدم رعایت برخی قواعد بدیهی در همساز شدن نظام معماری مسجد کبود با ملاحظات طراحی اقلیمی ریشه در چه عواملی دارد؟ 2 Tabriz Blue Mosque is a valuable historical monument from the 9th century AH, which has been built during the Kara - Koyunlu of Turkomans rule on northwestern Iran and about 35 years before the beginning of the Safavid Iranian government. This building has some features that make it to be distinguished from other monuments of the Azerbaijan region and even Iran. These features have attracted the attention of many researchers in the field of ‘historic studies’ and ‘art studies’ and as well as have led to the publication of various sources about it; the approach of which are mainly to introduce the historical and artistic aspects of the mosque. But, little research has established about its architectural design and discovering its environmental relations. Therefore, there is a gap of knowledge in the understanding of architectural norms of this building that need to be addressed by some systematic and targeted researches. Understanding this fact, the present paper examines some of the ambiguities about this building; such as the way of its interaction with the natural environment. Accordingly, this paper aims at investigating the quality of interaction between the nature and architecture in the process of planning and architectural design of the Tabriz Blue Mosque. The mentioned aim is based on this hypothesis: the interaction of “natural environment” and “artificial environment” in the architecture of Tabriz Blue Mosque is based on a systematic approach that in its regulative foundations, the component of politics is dominated other components, especially the component of nature. The necessity underlying this research is to point out this fact that the architect of Tabriz Blue Mosque along with the exciting beauty that created in this building, did he/she also pay attention to natural and climatic aspects? Drawing on what has been said, this research has been done by descriptive - analytical method and data collection was via field study, direct observation, corpus analysis in order to answer the following questions: 1. What are the requirements and necessities of naturalistic architecture in Tabriz's environmental and climatic conditions? 2. To what extent did architect of the Tabriz Blue Mosque, in the architecture of this building, adhere the principles of convergence and harmony with the nature and climate of the region? 3. What is the reason for the existence of some incompatibility between the architectural design of the mosque and the system of nature and environment? The result of this paper shows that the architectural design of Tabriz Blue Mosque was based on the ambitious desires and motives of a social climber king. The desires required some specific necessities, some of whom was contradicted the natural and climatic requirements of region. These contradictions create some incompatibilities between the architectural design of the building and natural environment. Accordingly, in the architecture system of Tabriz Blue Mosque, political considerations and government accreditation were prior to other components of design, especially the component of nature. 89 108 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 محمدباقر کبیرصابر mohammad baqer kabirsaber ایران kabirsaber@ut.ac.ir امیر امجدمحمدی Amir Amjad Mohamadi ایران amir.amjad1993@gmail.com Nature Culture Politics-Oriented Architecture Climatic Design Tabriz Blue Mosque. طراحی محیطی الزامات اقلیمی محیط طبیعی محیط مصنوع. 1. Antoniades, Anthony C. 2014. Poetics of Architecture: Theory of Design, Vol. 2. Translated by Ahmadreza Ay. Tehran: Sorush.##2. Blair, Sheila S., and Jonathan M. Bloom. 2003. The Art and Architecture of Islam, 1250–1800. Translated by Seyed Muhammad Moosa Hashemi Golpayegani. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance.##3. Ghobadian, Vahid. 2003. Climate Study of Traditional Iranian Buildings. Tehran: Tehran University Press.##4. Grutter, Jorg Kurt. 2009. Aesthetics in Architecture. Translated by Jahanshah Pakzad and Abd al-Reza Homayoun. Tehran: Shahid Beheshti University Press.##5. Kabirsaber Mohammad Bagher, Hamed Mazaherian, and Mahnaz Peyrovi. 2015. Architectural Morphology in Kabood Mosque of Tabriz (Iran). JIAS 1 (6) :5-23##6. Kabirsaber Mohammad Bagher, and Mahnaz Peyrovi. 2015. Form Evolutions in Architecture of Tabriz Blue Mosque Based on Structural Analysis of Historical Era. Honar-ha-ye-Ziba, Memari va Shahrsazi 20 (2): 59- 72.##7. Kabirsaber Mohammad Bagher, and Mahnaz Peyrovi. 2015. Islamic Architecture Heritage through the Understanding of Foreign Tourists from 15th to 16th Century -Case study: Analyses of anatomic resistance Quality in Blue Mosque based on Rereading the Historical Documents. Researches in Islamic Architecture (6): 68- 85.##8. Kasmaee, Morteza. 2008. Climate and Architecture. Isfahan: Khak.##9. Krier, Rob. 2001. Typology of Basic Elements in Architecture. Translated by Abbasali Shahroudi and Ahmad Mirza Koochak Khoshnevis. Qazvin: Saye Gostar.##10. Lampugnani, Vittorio Magnago. 2011. Architecture and City Planning in the Twentieth Century. Translated by Ladan Etezadi. Tehran: Shahid Beheshti University Press.##11. Mashkoor, Muhammad Javad. History of Tabriz, Up to Ninth Hijri Century. Tehran: Publications of National Monuments Nader Mirza. 1994. History and Geography of Dar al-Saltane of Tabriz. Corrected by Gholamreza Tabatabaee Majd. Tabriz: Sotude.##13. Noghrekar, Abdolhamid. 2010. Theoretical Fundamentals of Architecture. Tehran: Payam Noor University Press.##14. Ouria M, Akçay A Ö, Salimi A, Azami A. 2016. Quantitative Investigation on Shaded Area According to the Geometry of Blue-Mosque Domes in Tabriz-Iran. IJAUP 26 (1) :53-59.##15. Ouria, Mahmoud, Huriye Gurdallı, Aminedin Salimi, and Ahadollah Azami. 2013. Forms and Their Traits Role on Its Sustainability in Blue-Mosque of Tabriz-Iran, International Conference on Advanced Methods of Design and Construction Context-Oriented Architecture.##16. Pirnia, Muhammad Karim. 2004. Stylistics of Iranian Architecture. Collected by Gholamhossein Memarian. Tehran: Memar.##17. Rapoport, Amos. 2013. House Form and Culture. Translated by Khosro Afzalian. Mashhad: Ketabkade-ye Kasra.##18. Tahbaz, Mansureh, and Shahrbanu Jalilian. 2012. Principles of Architecture in Accordance with climate in Iran, with Approach to Mosque Architecture. Tehran: Shahid Beheshti University Press.##19. Torabi Tabatabaee, Seyed Jamal. 1998. Blue Mosque. Tabriz: Mahd-e Azadi.##20. Unwin, Simon. 2007. Analyzing Architecture, Vol. 2. Translated by Armin Yegane. Tabriz: Sotude.##21. Wilber, Donald, Lisa Golombek, and Renta Hold. 1995. Timurid Architecture in Iran and Touran. Translated by Mohammad Yousef Kiyani and Karamatollah Afsar. Tehran: Cultural Heritage, Handcrafts and Tourism Organization.##22. Zaka, Yahya. 1980. Earthquakes of Tabriz. Tehran: Kavian.##23.Zaka, Yahya.. 1989. Tabriz. In Muhammad Yusef Kiani, Cities of Iran, Vol. 3. Tehran: Printery of Ministry of Culture and Islamic Guidance and Iranian Students Book Agency, 151- 202.##1. آنتونیادس، آنتونی سی. 1393 . بوطیقای معماری (آفرینش در معماری)، جلد 2. ترجمۀ احمدرضا آی. تهران: سروش.##2. آنوین، سیمون. 1386 . تجزیه و تحلیل معماری. ترجمۀ آرمین یگانه. تبریز: ستوده.##3. بلر، شیلا اس.، و جاناتان ام. بلوم. 1382 . هنر و معماری اسلامی در ایران و اسیای مرکزی دورۀ ایلخانان و تیموریان. ترجمۀ سید محمد موسی هاشمی گلپایگانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##4. پیرنیا، محمدکریم. 1383 . سبک شناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: معمار.##5. ترابی طباطبایی، سیدجمال. 1379 . مسجد کبود، فیروزۀ اسلام. تبریز: مهد آزادی.##6. ذکاء، یحیی. 1359 . زمین لرزه های تبریز. تهران: کاویان.##7.ذکاء، یحیی. 1368 . تبریز. در محمدیوسف کیانی(و.)، شهرهای ایران، ج 3. تهران: چاپخانۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 151 202 .##8. راپوپورت، آموس. 1392 . انسان شناسی مسکن. ترجمۀ خسرو افضلیان. مشهد: کتابکدۀ کسری.##9. طاهباز، منصوره، و شهربانو جلیلیان. 1390 . اصول طراحی معماری همساز با اقلیم در ایران با رویکرد به معماری مسجد. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.##10 . قبادیان، وحید. 1382 . بررسی اقلیمی ابنیۀ سنتی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##11 . کبیرصابر، محمدباقر، حامد مظاهریان، و مهناز پیروی. 1393 . ریخت شناسی معماری مسجد کبود تبریز. مطالعات معماری ایران (6): .23 -5##12 . کبیرصابر، محمدباقر، و مهناز پیروی. 1394 . مراتب دگردیسی کالبدی در مسجد مظفریه تبریز، تحلیلی بر مبنای شناخت ساختاری لایه های تاریخی. هنرهای زیبا 20 (2): 59 - 72 .##13 .کبیرصابر، محمدباقر، و مهناز پیروی. 1394 . میراث معماری اسلامی در ادراک سیاحان خارجی قرون یازدهم تا سیزدهم ﻫ.ق.، مطالعه موردی: تحلیل کیفیت بقای کالبدی مسجد کبود، بر مبنای بازخوانی مستندات تاریخی. پژوهش های معماری اسلامی (6): 68 - 85 .##14 . کریر، راب. 1380 . گونه شناسی عناصر پایه در معماری. ترجمۀ عباسعلی شاهرودی و احمد میرزا کوچک خوشنویس. قزوین: سایه گستر.##15 . کسمائی، مرتضی. 1387 . اقلیم و معماری. اصفهان: خاک.##16 . گروتر، یورگ کورت. 1388 . زیبایی شناسی در معماری. ترجمۀ جهانشاه پاکزاد و عبدالرضا همایون. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.##17 . لامپونیانی، ویتوریو مانیاگو. 1390 . معماری و شهرسازی در قرن بیستم. ترجمۀ لادن اعتضادی. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.##18 . مشکور، محمد جواد. 1352 . تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری. تهران: انجمن آثار ملی.##19 . نادر میرزا. 1373 . تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز. مصحح غلامرضا طباطبایی مجد. تبریز: ستوده.##20 . نقره کار، عبدالحمید. 1389 . مبانی نظری معماری. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.##21 . ویلبر، دونالد، لیزا گلمبک، و رنتا هلد. 1374 . معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ محمدیوسف کیانی و کرامت اله افسر. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. ##

شهر مربی کودک: بازتولید الگوی شهر دوست‌دار کودک در بستری ایرانی اسلامی CPC (Child Preceptor City): Revising CFC (Child Friendly City) Model in an Islamic Iranian Context 1 1 ایدۀ‌ شهر دوستدار کودک با هدف تأمین رفاه کودکان، فضاهای شهری را برای کودکان، قابل فعالیت می‌کند. امروزه بسیاری کشورها اصول شهر دوستدار کودک را به کار می بندند؛ اما غالب فضاهای شهری طراحی شده برای کودکان در ایران، الگوبرداری از تجارب سایر کشورها، بدون درنظرگرفتن ارزش‌های فرهنگی است. از‌این‌رو، این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ این سؤال است که فضاهای باز محلات در ایران چگونه می توانند ضمن توجه به خواست و نیاز کنونی کودکان، در انتقال مفاهیم دینی اسلامی به آنان مؤثر باشند؟ با بررسی منابع فلسفی، عرفانی و کلام اسلامی، به عنوان مبانی نظری، و با استراتژی پژوهش قیاسی برای تبیین الگوی نظری و استراتژی پژوهش استقرایی برای آزمون الگوی نظری در بخش مورد‌پژوهی، الگویی ایرانی اسلامی با نام «شهر مربی کودک» ارائه می‌شود که مطابق آن، شهر مناسب کودک از منظر اسلام در کنار توجه به رویکرد محتوایی (ماهیت نیازها و خواسته‌های کودک)، رویکرد فرآیندی (توجه به فرآیند رشد کودک) را اتخاذ می‌کند؛ و این دو رویکرد درکنار هم، محیط را به یک مربی فعال تبدیل می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهند که پنج معیار در ساختار شهر مربی کودک دخیل هستند: محتوای آموزش دینی به کودک، روش آموزش دینی به کودک، ویژگی‌های محیطی، محیط فرهنگی رشد کودک، ویژگی‌های گروه سنی کودکان. ارتباط معیارها به این صورت است که محتوای آموزش از طریق روش آموزش و با کمک شاخص‌های محیطی، در یک بستر فرهنگی، به کودکان منتقل می‌شود. شاخص‌های محیطی اثرگذار بر انتقال مفاهیم دینی به کودکان از طریق روش دلفی تدقیق شدند؛ و برای یافتن پاسخ سؤال پژوهش، شش محله طبقه اجتماعی متوسط شهر تبریز، انتخاب؛ و با روش‌های مشاهده محقق و مصاحبه نیمه ساختاریافته جهت‌دار با هفتاد و دو کودک شش تا دوازده ساله، ارتباط شاخص‌های محیطی با محتوای آموزش دینی در هر یک از محلات بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهند محیط در کنار آموزش رسمی در خانه و مدرسه به کودک، می‌تواند در تربیت غیررسمی و انتقال مفاهیم دینی به کودک، نقش «بازدارنده» یا «تقویت‌کننده» داشته باشد؛ به‌طوریکه در برنامه‌ریزی فضا برای انتقال محتوای دینی به کودک، باید شاخص‌های محیطی تقویت‌کننده را شناسایی و شاخص‌های بازدارنده را برطرف کرد. همچنین، «امکان ایجاد قلمرو شخصی» و «حمایت اجتماعی» به عنوان شاخص‌های محیطی تقویت‌کننده، دارای بیشترین فراوانی، و در مقابل، «تنوع قرارگاه‌های رفتاری»، «چیدمان‌های مطلوب دارای قابلیت»، «وجود ریسک‌های اجتماعی و کالبدی» و «پیچیدگی و چالش‌برانگیزی محیط» به عنوان شاخص‌های محیطی بازدارنده، دارای کمترین فراوانی در محلات هدف تحقیق هستند. 2 The idea of child friendly city, to reach child welfare, makes urban spaces proper for childrens` activities. Today mant countries apply child friendly city principles, but most designed urban spaces for children in Iran are other countries` preceding examples and experiences, with no regarding to cultural context. However, urban planning does not reach its goals unless all citizens` needs are included. Children need an environment to address and be challenged in it. A place has to encourage children to discover and develop their infornations. Islam not only pays attention to present needs of children, but also considers them in a path named “Perfection (Kamal)” and presents a plan to cross it. A designed place with attention to Islamic values has to be the equilibrium point of human different needs. In other words, material tools pay the way for reachimg spiritual aims. Islam divides children age range into three 7-years phases. Children need to be free and trained by playing in first 7 years. They need to learn hoe to recite Quran, also scientific lessons in second 7 years. The most effective factor on children behaviors is the environment here which highlights the role of urban spaces in child pedagogy. Third 7 years are the time for asking help from children and teach them Halal and Haram issues. Due to the importance of the relation between child and the environment in second 7 years, this research focuses on 6 to 12 years old children. It is obvious that there is no Islamic Iranian example of urban designing project that considers children as city members and their present and future needs along with growing up in the environment. Hence, this research is decided to find the answer of this question: How can neighborhoods open spaces affect training Islamic religious contents to children, as well as meeting their present needs? Studing religious, gnostic and philosophic resources, as theorithical basis, and by usig deductive strategy to set a theorethical model, also inductive strategy to test the model in field study, an Islamic Iranian model named “Child Preceptor City” is presented. According to this model, a proper city from Islamic perspective adopts content approach (the nature of childrens` needs) as well as procedure approach (the process of children growth) and these two approaches together turn a city to an active preceptor. Findings show that there are five criteria forming child preceptor city structure: training contents (Responsibility, God-contentment, Endeavour, Moderation, Loving God, Believe in resurrection, Purposefulness, Surveillance, God-obedience); training methods (Theater, Story telling, Contemplation, Field Trip, Encouragement and Punishment, Observation, Having a role model, Kindness, Consulting, Preaching); environmental features that are divided in four categories: Geographical/Physical (Physical realm, Physical desirability, The least physical risks, Natural elements, Affordable setting, Light and shadow), Functional (Priority of function to the form, Interacting with other children, Family motivation to play outside the house), Perceptual (Social support, Presence of an acquainted adult, Considering path and landmark, prior to other cognitive elements, Mental realm, Challenging and complex environment, Discoverable environment), Behavioral (Various behavior settings, Regular freely playing, No restrictive environmental rules); cultural environment; and characteristics of a special age group. The relations between them are defined as: training contents are transferred to children with specific characteristics due to their age range, by training methods; with the help of environmental features, in a cultural bed. Contributed environmental indexes in transferring religious contents to childrens, were ascertained by Delphi method. To answer the research main question, six middle class neighborhoods in Tabriz city were selected in which the relation between environmental indexes and religious contents were studied by indirect observation and semi organized interviews with 72 childrens 6 to 12 years old. As findings show, environment can play role in informal pedagogy and transferring religious contents to children, besides formal pedagogy at school or home. It can be either obstructive or empowering in a way that environmental empowering indexes ought to be identified while obstructive ones need to be omitted. “Feasibility of having a personal realm” and “social support” as empowering indexes, have the most frequencies in target neighborhoods; whereas “various behavior settings”, “affordable settings”, “social and physical risks” and “complex and challenging environment” as obstructing indexes, have the least frequencies. “Family motivation to play outside the house”, “the least physical risks” and “designed park” are environmental superior indexes in Parvaz district. “Presence of natural elements in parks” and “the least social risks” distinguish Zaferanieh district from others. “Physical desirability” and “Presence of natural elements in the neighborhood” are strength points of Yaqchian. “Off-neighborhood land uses” in Golshahr, “Physical risks” in Vilashahr, “Family dependency on car” in Yaqchian, “Family having control on children” in Zaferanieh, “Social risks” in Parvaz and “Family disagreement with playing outside the house” in Sahand district, are obstructive indexes which limit child-environment interaction and consequently, complicate receiving religious instructions. 109 128 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 پریا پارسا parya parsa ایران p.parsa@tabriziau.ac.ir مرتضی میرغلامی morteza mirqolami ایران m.mirgholami@tabriziau.ac.ir مینو قره بگلو minoo qarabeigloo ایران m.gharehbaglou@tabriziau.ac.ir Child Environment Religious training Preceptor Neighborhood کودک محیط تربیت دینی مربی محله 1. Holy Quran. 1995. Transalted and Commented by Baha ol-Din Khorramshahi. Tehran: Niloofar and Jami.##2. American Academy of Pediatrics. 2007. The Importance of Play in Promoting Healthy Child Development and Maintaining Strong Parent-Child Bonds. Pediatrics 119(1):182-191.##3. Bakhzari, Yahya. 1943. Orad al-Ahbab va Fosous al-Adab. Corrected by Iraj Afshar. Tehran: Tehran University Press.##4. Bandi J. E., and U. S. R. Morti. 1959. Translated by Hamid Zarrabizade. Tehran: Dibagaran Cultural and Artistic Institute.##5. Barker, R., and P Schoggen. 1973. Qualities of Community Life. San Francisco: Jossey-Bass.##6. Beheshti, Ahmad. 2012. Islam and Childens' Playing. Tehran: International Publishing Corporation.##7. Beheshti, Muhammad, Mehdi Abujafari, and Ali Naghi Faghihi. 2007. Muslim Scholars' Opinions on Education and Traninig and its Fundamentals, Vol 1. Research Institute of Higher and University.##8. Beheshti, Saeed, and Moslem Hosseinabadi. 2012. Explaining The Viewpoints of the Mystical Education Based on the Synoee Wisdom (Concept, Goals, Stages). Islamic Education 20 (14): 95- 114.##9. Beheshti, Saeed, and Nikooi Roshanak. 2010. Investigations On the Philosophy of Religious Education from Islam's Viewpoint. Educational Psychology 6 (18): 153-178.##10. Blinkert, B. 2004. Quality of the City for Children: Chaos and Order. Children Youth and Environment (14): 99-112; Retrieved 29 June, 2006.##11. Castonguay, G., and S. Jutras. 2009. Children`s Appreciation of Outdoor Places in a Poor Neighborhood. Environmental Psychology (29): 101-109.##12. Chatterjee, S. 2006. Children`s Friendship with Place: An Exploration of Environmental Child Friendliness of Children`s Environments in Cities. Ph. D Thesis, North California state University.##13. Chawla, Louise. 2006. Learning to Love the Natural World Enough to Protect It. Barn (2): 57-78.##14.Chawla, Louise. 2007. Childhood Experiences Associated with Care Dor the Natural Environment: A Theoretical Framework for Empirical Results. Child, Youth and Environment 17(4):144-170.##15.Chawla, Louise, and K. Malone. 2003. Neighborhood Quality in Children`s Eyes. In P. Christensen and M. O`Brien(eds). Children in the City: Home, Neighborhood and Community, 118-141. London: Routledgefalmer.##16. Christakis, N., and J. Fowler. 2007. The Spread of Obesity in a Large Social Network Over 32 Years. New England Journal of Medicine (357): 370-379.##17. Cohen, D. A., B.K. Finch, A. Bower, and N. Sastry. 2006. Collective Efficacy and Obesity: The Potential Influence of Social Factors on Health. Social Science and Medicine 62(3): 769.##18. Colin, V.L. 1996. Human Attachment. Philadelphia: Temple University Press.##19. Dashti, Muhammad. 2007. Translation of Nahjolbalagheh. Tehran: Zohd Culutral Publishing Institute.##20. Derr, V. 2002. Children`s Sense of Place in Northern New Mexico. Environmental Psychology (22): 125-137.##21. Einifar, Alireza, Abbasali Izadi, and Minou Gharehbaglou. 2012. Typology of Research Methods in Environmental Studies about Children. Architecture and Urban Planning 5 (9): 87- 103.##22. Elsley, S. 2004. Children`s Experience of Public Space. Children and Society (18): 155-164.##23. Fisher, K. J., F. Li, Y. Michael, M. Cleveland. 2004. Neighborhood Level Influences On Physical Activity Among Older Adults: A Multilevel Analysis. Aging and Physical Activity 12(1):45.##24. Fjortoft, I. 2004. Landscape as Playscape: The Effect of Natural Environment on Children`s Play and Motor Development. Children Youth and Environment 14(2): 21-44, Retrieved 29 June, 2006.##25. Ghotb, Muhammad. 1983. The Educational Method of Islam. Translated by Jafari. Tehran: Anjam-e Ketab.##26. Gibson, J.J. 1979. The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin.##27. Hajibabaee, Hamidreza. 2012. A Study of the Concept of Growth from the Perspective of the Holy Qur'an. Applied Issue in Islamic Education (14, 15): 53- 72.##28. Halseth. G. and J. Doddridge. 2000. Children`s Cognitive Mapping: A Potential Tool for Neighborhood Planning, Downloaded from jria.iust.ac.ir at 21:27 IRDT on Monday June 1st 2020 Environment and Planning B. Planning and Design (27): 565-582.##29. Hashemi Rafsanjani, Akbar. 1992. Rahnama Quran Interpretation. Qom: Islamic Propagation Center of Howzah.##30. Heysami, Abolhassan. 1994. Majma al-Zavaed va Manba al-Favaed, Vol 8. Cairo: Maktab al-Qodsi.##31. Ibn-e Farsi, Ahmad. 1990. Moajjam Maghaees al-Loghat. No P: al-Dar al-Eslamia.##32. Ibn-e Sina. 1960. Al-Esharat va al-Tanbihat. By Efforts of Mahmoud Shahabi. Tehran: Tehran University Press.##33.Ibn-e Sina. 1983. Al-Esharat va al-Tanbihat, with Discription of Researcher Khaje Nasiroddin Toosi and Ghotb al-Din Razi, Vol 3. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ketab.##34. Khademi, Ezzat, and Masoomeh Golaghaee. 2010. Theosophical Training in the Works of the Muslim Philosopher Sheikh Eshragh. Philosophical Meditations 2 (5): 37- 56.##35. Khomeini, Ruhollah. 1998. Interpretation of Surah al-Hamd. Arranged by Ali Asghar Rabbani Khalkhali. Qom: Entesharat-e Eslami Office.##36. Kiani, Akbar, and Ali Esmaeel Zade Kovaki. 2012. Analysis and Planning Child-Friendly City (CFC) from the Perspective of Children (Case Study: Quchan). Bagh-e-Nazar 9 (20): 51- 62.##37. Kim, D., S.V. Subramanian, S.L. Gortmaker, and I. Kawachi. 2006. US State and Country Level Social Capital in Relation to Obesity and Physical Inactivity: A Multilevel, Multivariable Analusis. School Science and Medicine 63(4):1045-1059.##38. Kirby, M .1989. Nature as Refuge in Children`s Environments. Children`s Environments Quarterly 6(1):7-12##39. Koleini, Muhammad Ibn-e Yaghub. 1986. Osul-e Kafi, Vol 2 and 6. Tehran: Dar al-Kotob al-Eslamiah.##40. Kytta, Marketta. 2006. Environmental Child Friendliness in the Light of the Bullerby Model. In C. Spencer and M. Blades (Eds), Children and their Environments, 141-158. Cambridge: Cambridge university Press.##41. Majlesi, Muhammad Bagher. 1984. Bahar al-Anvar, Vol 16, 23, and 77. Translated by Abolhassan Moosavi Hamedani. Tehran: Library of Vail-Asr Mosque.##42. Malekshahi, Hassan. 2009. Translation and Description of References and Reminders. Tehran: Soroush.##43. Mansouri, Amir, and Minoo Qarahbiglou. 2011. The Quality of Urban Open Space in Interaction with Children. Studies On Iranian Islamic City 2 (6): 63- 72.##44. Matthews, M. H. 1992. Making Sense of Place: Children`s Understanding of Large Scale Environments. Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf/Savage, MD: Barnes and Noble.##45. Mc Andrew, Francis T. 2008. Environmental Psychology. Translated by Gholamreza Mahmoudi. Tehran: Zarbaf-e Asl.##46. Min, B., and J. Lee. 2006. Children`s Neighborhood Place as a Psychological and Behavioral Domain. Environmental Psychology (26): 51-71.##47. Motahhari, Morteza. 1995. Collection, Vol 2. Tehran: Sadra.##48. Nicholson, Simon. 1971. How Not to Cheat Children: The Theory of Loose Parts. Landscape Architecture 62(1): 30-34.##49. Nikzad, Mahmoud. 1996. General Philosophy of Educating and Training. Tehran: Keyhan.##50. Pain, R. 2006. Paranoid Parenting? Rematerializing Risk and Fear for Children. Social and Cultural Geography 7(2): 221-243.##51. Pakzad, Jahanshah, and Hamide Bozorg. 2012. An Environmental Psychology Alphabet for Designers. Tehran: Armanshahr.##52. Payande, Abolghasem. 2003. Nahj ol-Fasaheh. Tehran: Donya-ye Danesh.##53. Reed, E. S. 1996b. The Necessity of Experience. New Haven: Yale University Press.##54. Sarason, I. G. 1975. Anxiety and Self-Preoccupation. In I. G. Sarason and D. C. Spielberger (Eds), Stress and Anxiety (2): 27-44. Washington DC: Hemisphere.##55. Scott, M.J., and D. Canter. 1997. Picture or Place? a Multi Sorting Study of Landscape. Environmental Psychology (17): 263 281.##56. Shoarinezhad, Ali Akbar. 2002. Philosophy of Training and Educating. Tehran: Amir Kabir.##57. Sohrevardi, Shahaboddin. 1993. Kalemat al-Tasavvof. Corrected and Extended and Introducted by Najaf Gholi Habibi. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.##58.Sohrevardi, Shahaboddin. 2001. Hekamt al-Eshragh. Corrected and Introducted by Henry Corbin. Tehran: Institute for Cultural Researches and Studies.##59. Spilsbury, J.C. 2005. We Don’t Really Get to Go out in the Front Yard-Children`s Home Range and Neighborhood Violence. Children`s Geographies 3(1): 79-99.##60. Taylor, A.F., A. Wiley, F.E. Kuo, and W. C. Sullivan. 1998. Growing Up In The Inner City: Green Spaces As Places To Grow. Environment and Behavior 30(1): 3-27.##61. Wells, N. M., and G.W. Evans. 2003. Nearby Nature: A Buffer of Life Stress among Rural Children. Environment and Behavior 35(3): 311-330.##62. Wen, M, N. R. Kandula, D. S. Lauderdale. 2007. Walking for Transportation or Leisure: What Difference Does the Neighborhood Make? Journal of Internal Medicine 22(12):1674-1680##63. Winnicott, D.W. 1971. Playing and Reality, Middlesex. England: Penguin Books.##1 .قرآن کریم. 1374 .ترجمه و توضیحات بهاءالدین خرمشاهی. تهران: نیلوفر و جامی.##2 .ابن سینا. 1339 .الاشارات و التنبیهات. به کوشش محمود شهابی. تهران: دانشگاه تهران.##3 .ابن سینا. 1362 .الاشارات و التنبیهات مع الشرح للمحقق خواجه نصیر الدین طوسی و شرح الشرح للعلومه قطب الدین رازی، جلد 3 .تهران: دفتر نشر کتاب.##4 .ابن فارسی، احمد. 1410 ق. معجم مقائیس اللغه. ]بیجا[: الدار الاسلامیه.##5 .باخزری، یحیی. 1362 .اورادالاحباب و فصوص الآداب. تصحیح ایرج افشار. تهران: دانشگاه تهران.##6 .باندی، جی. ای.، و یو. اس. آر. مورتی. 1378 .نظریه گرافها و کاربردهای آن. ترجمۀ حمید ضرابی زاده. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران.##7 .بهشتی، احمد. 1391 .اسلام و بازی کودکان. تهران: چاپ و نشر بین الملل.##8 .بهشتی، سعید، و مسلم حسین آبادی. 1391 .تبیین دیدگاه تربیت عرفانی بر مبنای حکمت سینوی (مفهوم، اهداف، مراحل). پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی 20(14) :95-114.##9 .بهشتی، سعید، و روشنک نیکویی. 1390 .کاوش هایی در باب فلسفه دینی از دیدگاه اسلام. روانشناسی تربیتی 6(18) :153 -178.##10 .بهشتی، محمد، مهدی ابوجعفری، و علی نقی فقیهی. 1386 .آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، جلد 1 .پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##11 .پاکزاد، جهانشاه، و حمیده بزرگ. 1391 .الفبای روانشناسی محیط برای طراحان. تهران: آرمانشهر.##12 .پاینده، ابوالقاسم. 1382 .نهج الفصاحه. تهران: دنیای دانش.##13 .حاجی بابایی، حمیدرضا. 1391 .بررسی مفهوم رشد از دیدگاه قرآن کریم. پژوهش های تربیت اسلامی (14 و 15) :53 -72.##14 .خادمی، عزت، و معصومه گل آقایی. 1389 .تربیت عرفانی از دیدگاه سهروردی. تأملات فلسفی 2(5) :37 -56.##15 .خمینی، روح اله. 1377 .تفسیر سوره حمد. تنظیم علی اصغر ربانی خلخالی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.##16 .دشتی، محمد. 1386 .ترجمه نهج البلاغه حضرت امیرالمؤمنین(ع). تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی زهد.##17 .سهروردی، شهاب الدین. 1372 .کلمه التصوف. به تصحیح و تحشیه و مقدمه نجفقلی حبیبی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##18.سهروردی، شهابالدین. 1380 .حکمه الاشراق. تصحیح و مقدمه هنری کربن. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##19 .شعاری نژاد، علی اکبر. 1381 .فلسفه آموزش و پرورش. تهران: امیرکبیر.##20 .عینی فر، علیرضا، عباسعلی ایزدی، و مینو قره بیگلو. 1391 .گونه شناسی روش های تحقیق در مطالعات محیطی کودکان. نامه معماری و شهرسازی 5 (9): 103 -87 ##21 .قطب، محمد. 1362 .روش تربیتی اسلام. ترجمه ی جعفری. تهران: انجام کتاب.##22 .کلینی، محمدبن یعقوب. 1365 .اصول الکافی، جلد 2 و 6 .تهران: دارالکتب الاسلامیه.##23 .کیانی، اکبر، و علی اسماعیلزاده کواکی. 1391 .تحلیل و برنامه ریزی شهر دوستدار کودک از دیدگاه کودکان. باغ نظر 9(20) :51 -62.##24 .مجلسی، محمدباقر. 1363 .بحارالانوار، جلد 16 ،23 ،و 77 .ترجمۀ ابوالحسن موسوی همدانی. تهران: کتابخانه مسجد ولیعصر.##5 .مطهری، مرتضی. 1374 .مجموعه آثار، جلد 2 .تهران: صدرا.##26 .مک اندرو، فرانسیس تی. 1387 .روانشناسی محیطی. ترجمۀ غلامرضا محمودی. تهران: زرباف اصل.##27 .ملکشاهی، حسن. 1388 .ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات. تهران: سروش.##28 .منصوری، امیر، و مینو قره بگلو. 1390 .کیفیت فضای باز شهری در تعامل با کودکان. مطالعات شهر ایرانی اسالمی 2(6): 63-72.##29 .نیکزاد، محمود. 1375 .کلیات فلسفه تعلیم و تربیت. تهران: کیهان.##30 .هاشمی رفسنجانی، اکبر. 1371 .تفسیر راهنما. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.##31 .هیثمی، ابوالحسن. 1414ه. ق. مجمع الزوائد و منبع الفوائد، جلد 8 .قاهره: مکتب القدسی. ##

تبیین وجوه تنوع آفرین میراث مسکونی اصفهان Expressing the diversified aspects in housing heritage of Isfahan 1 1 طبقه­بندی­ها در حوزه میراث مسکونی شهر اصفهان، غالبا با دیدگاه گونه شناسی و ایجاد وحدت از طریق همانند‌‌سازی و توجه به وجوه تشابه در صِرف صورت معماری بدون اعتنا به وجوه تنوع، تمایز و معنا و محتوای آن انجام شده است. برخی ویژگی­های معماری خانه های تاریخی اصفهان در هیچ کدام از گونه های معرفی شده، قابل تشخیص و شناسایی نیستند. آنچه غالبا در این گونه شناسی ها ملاک عمل قرار گرفته، واکاوی وجوه شِکلی کالبد است که در هر دوره­ی تاریخی ثابت فرض شده؛ اما در ساختارهای کالبدی خانه­هایی که طبق گونه شناسی های انجام شده در یک رده قرار می­گیرند نیز تنوع های فراوانی مشاهده می شود. این در حالی است که امروزه خانه های تاریخی بسیاری در شهر اصفهان به دور از تشخیص وجوه تنوع اصیل به دست فراموشی و نابودی سپرده می شوند. همچنین غالبا شهرهای تاریخی کشور، با فقدان کلی اطلاعات و دانش مربوط به تنوع میراث مسکونی مواجه است. عدم تبیین دقیق تفاوت ها و تنوعات در میراث مسکونی باعث شده که در نظام مدیریت و برنامه­ریزی حفاظت از میراث فرهنگی و بافت­های تاریخی، نتوان فرصت های لازم را برای باززنده سازی و خواناسازی این وجوه در راستای ارتقای هویت فرهنگی و اجتماعی بافت های تاریخی به انجام رسانید. این پژوهش در پی پاسخ به چرایی تبیین وجوه تنوع و تمایز در میراث مسکونی اصفهان و تحلیل عوامل تاثیرگذار در خلقِ وجوه تنوع و تمایز در خانه های تاریخی اصفهان به منظور واکاوی جایگاه این وجوه در فرآیند حفاظت بوده است. اهداف اصلی در پی پاسخ­گویی به پرسش کلیدی به این قرار خواهد بود: با تحلیل و بررسی عوامل تاثیرگذار در ایجاد وجوه تنوع و تمایز در خانه های تاریخی اصفهان، بتوان به طبقه بندی جامع میراث مسکونی اصفهان براساس وجوه تنوع آفرین در راستای تبیین فرصت های لازم در فرآیند حفاظت برای باززنده سازی و خواناسازی وجوه تنوع آفرین و تمایز در خانه های تاریخی اصفهان پرداخت. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف توسعه ای و با بهره گیری از اسناد کتابخانه ای، مطالعات میدانی و مصاحبه انجام شده و یافته ها با روش کیفی تجزیه و تحلیل شده اند. نتیجه پژوهش نشان می­دهد که وجوه تمایز و تنوع آفرین در کالبد میراث مسکونی اصفهان تحت تاثیر عوامل تاثیرگذار اقلیم، مذهب، شغل و موقیعت اجتماعی مالک و خرده فرهنگ های قومی شکل گرفته­اند. بروز خلاقیت در هماهنگی با اقلیم و سازگاری با طبیعت و تطبیق با الگوهای رفتاری وابسته به مذهب و فرهنگ­های قومی و از سوی دیگر ناهماهنگی با اقلیم و الگوهای رفتاری مذهبی و فرهنگی منجر به آفرینش خانه­هایی با ساختار و اجزای کالبدی متنوع و متمایز شده است. تنوع در نظام کارکردی مسکن و تلفیق کارکردهای غیرمسکونی نیز باعث خلق وجوه تنوع آفرین در ابعاد کالبدی خانه­های تاریخی اصفهان بوده است. 2 Isfahan Residential Architecture has provided valuable samples of art and architecture throughout history. House is one of the most important forms of social organizing of space that have been influenced by many factors, such as many man-made collections, in creating them. Historical settlements of Isfahan have extensive identities in the Physical Organisation. In fact, the historic houses of Isfahan are a unique collection of domestic Architecture, that in its Physical Organisation, in spite of its wide-ranging similarities, rare and sometimes unique features are also found. Often, these features of the Physical organization in general and emphasis on similarity have been formulated in the form of categories as typology with historical and formal approaches. Meanwhile, today, many historical houses in the city of Isfahan, regardless of the identification of the aspects of original diversity in the body, their function and content are forgotten and destroyed, and some human activities have been caused to considerable destruction in the aspects of diversity of historical settlements of Isfahan city. While diversity creation in the physical housing system has been an important factor in consolidating social relationships between house residents and the neighborhood residents. Recognizing and preserving the diversity effects of cultural heritage, will lead to cultural continuity in historical contexts. Considering the major policies of Iran, the revitalization and revitalization of cultural heritage, including historical buildings, despite recognizing the similarities aspect in the structure of the housing heritage of different historical periods, explaining the diversity of features and the significant differences between these houses in the restoration and regeneration plans will play an effective role. Also, identifying the diversity of residential heritage can explain the foundations of creativity in historic sites and provide a stimulus to the conservation and modernization of historical contexts and answer some of the officials and planners of the historic city of Isfahan that why it should be protect about 300 historical homes in Isfahan city? In fact, with regard to macro policies, after identifying diversifying aspects, we can provide categorization and explanation of the valuable components of these homes at three levels of body, function, and meaning. This categorization will be the basis for the development of residential heritage conservation planning. Thus, according to the components defined in the classification and codification system of them, the priorities of conservation in urban planning are determined. Often, the nature of theories and theoretical foundations of conservation, in spite of having general principles and perspectives, and in some global cases, can be defined for each building by the requirements of physical, functional and content characteristics. Recognition based on the differentiation aspects of effect, due to the various aspects, and sometimes rare and unique aspects of a building, will play a significant role in achieving the desired regeneration plan. This research attempts to answer the question of how to create diverse elements and distinctions in the physical organization of the architecture of historical buildings of Isfahan and explain the diversity of the indicator in order to understand the differences and differences in the physical organization of Isfahan's housing heritage. The main goal in answering the key question is to analyze the variability of the factors to distinguish the differences in the historic houses of this city in the physical organization and a comprehensive classification for historic homes with diverse indicator. This study has been conducted using descriptive-analytical method with the aim of developmental and using field observation, library studies and also data collection through interview and the findings have been analyzed according to qualitative method and through comparison and interpretation. Based on the research methodology, firstly, the diversity of residential heritage has been recognized, and then, considering the status of the system of classification of historical houses in the conservation process, we have analyzed the shortcomings and deficiencies of existing classification systems. Also, based on the specific question and purpose of the research, the diversity factors in the Isfahan Residential Heritage are distinguished by four factors of climate, religion, social status and owner's occupation, and ethnic subcultures of analysis and the obvious examples of diversity under each of the influential factors have been recognized. Previously, Ghasemi Sichani and Memarian have typified Qajar houses in Isfahan. In the article of "historical houses beyond housing implications in historical context of Isfahan", the suburban functions in the historic houses of Isfahan have also been analyzed. But until now, explaining the diversity aspects and distinctions in the Isfahan residential heritage has not been investigated, which is the innovation of this research. The result of the research shows that the influential factors of climate, religion, social status of the owner and ethnic subcultures in the Physical organization of residential heritage has been led to the creation of diverse and distinct aspects. Based on this, under the influential factor of climate, varieties of diverse species such as homespun houses, dwelling houses and houses with a garden pit pattern were identified. Under the influence of religion, Jewish homes with less space and altitude than Muslim homes, the houses of Armenians and the Muslim-backed houses with remarkable differences with other homes were also identified. In fact, the presence of religious minorities and the presence of certain neighborhoods in the past, the Armenian community (Jolfa), the ghetto (Zhobreh or Judaea), the Zoroastrian neighborhood (Gabrabad or Kuleparcheh), has been the main cause of the creation of physical distinctions in the historic houses of Isfahan Occupation and social status of the owner are other factors influencing the occurrence of diversity in Isfahan's residential heritage, which can be recognized in such areas as house-school, house-castle, master's houses and house-workshops in this area. Ethnic subcultures have also created a diverse and distinct structure in Isfahan's physical housing system, which can be found in Armenian homes, Bakhtiari tribal houses (Kurdish houses) and European homes in Isfahan. 129 156 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 2019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/82019/07/8 1398/4/17 آزاده حریری azadeh hariri ایران haririarc@gmail.com بهنام پدرام behnam pedram ایران b.pedram@aui.ac.ir مریم قاسمی سیچانی maryam qasemi sichani ایران mghasemi@khuisf.ac.ir Isfahan Residential heritage Diversity اصفهان میراث مسکونی تنوع پذیری 1. Ayvazian. S. 1999. Study on the Architecture of Remainder Houses in Jolfa. (Ed). In Proceeding of Second Conference on History of Architecture and Urban Design of Iran, ed. B. Aiatollahzade Shirazi. 475-484.##2. Brandi. C. 2009. Theory of Restoration. Translated by Pirouz Hanachi. Tehran: University of Tehran Press.##3. Chermayeff. S. J., and C. Alexander. 1900. Fields of Colletive and Private Life as the Human Architecture. Tehran: University of Tehran Press.##4. Daneshpour, Seyed Abdolhadi. 2004. An Introduction to Meaning and Function of Identity of Man-Building Environment. Bagh-e-Nazar 1 (1): 59-71.##5. Der Hovhanian, Harootun. 2000. History of New Julfa. Isfahan: Zende Rood and Naghsh-e Khorsgid.##6. Diba, Darab, Phillippe Revault, and Serge Santelli. 2013. Maisons d'Ispahan. Translated by Maryam Ghasemi Sichani.##7. Doksiyades.K. The Evolutionary Architecture. Translated by Mahmood Razjoyan. Tehran: Daneshgah Meli.##8. Fazeli.N. 2008. Modernity and Housing. Iran Cultural Research (1): 25-63.##9. Ghasemi Sichani, Maryam. 1995. Recognition the Identity of Iranian Architecture by Anlaysis of Isfahan Houses Typology in Ghajar Era. PhD of Architecture Thesis, Islamic Azad University.##10. Ghasemi Sichani, Maryam. 2009. Method for Determining Construction Time for Traditional Houses of Isfahan. Asar (46): 55-72.##11. Ghasemi Sichani, Maryam, Gholamhosein Memarian. 1996. House Typology in Isfahan in Qajar Era. Hoviateshahr 4 (7): 87 94.##12. Ghasemi Sichani, Maryam, Azadeh Hariri, and Behnam Pedram. 2018. Explaining the Classification of Documents and Historical Evidence in Isfahan Residential Heritage Studies. Historical Researches 3 (39): 77-102.##13. Ghasemi Sichani, Maryam, Behnam Pedram, and Azadeh Hariri. 2016. An Analysis on the Historical Single-Windcatcher house of Bajoghli (Mirza Ali Saraf) Based on Spatial Organization. Asar (72): 77-92.##14. Ghazarian. M. 1985. Painting Art of New Jolfa. Translated by Edik Germanik. Tehran: Neda.##15. Habibi. M., and M. Maghsodi. 2010. Urban Renovation. Tehran: University of Tehran Press.##16. Hakimi. M. R., M. Hakimi., and A. Hakimi. 1993. Al-Hayat. Translated by Ahmad Aram. Islamic Culture.##17. Hoseini Shahrodi. M, M. A. Vatandost. 2014. Unity of Existence in the Viewpoint of Mulla Sadra. Kheradname Sadra (76 :(101-116.##18. Jabal Ameli, A. 1995. Contemporary Houses of Isfahan. In Proceeding of First Conference on History of Architecture and Urban Design of Iran, Ed. B. Aiatollahzade Shirazi.##19. Karapetian, K. 1993. Isfahan, New jolfa. Tehran: Farhangestan Honar.##20. Lotfi.S.2011. Genealogy of Urban Rehabilitation. Tehran: Azarakhsh.##21. Mahdavi Nezhad, M. J. 2013. Ptimum Enery Efficient Architecture Based on Thermal Behavour of Buildings. Naghshjahan 3 (2): 35-43.##22. Memarian. GH. 2005. Theoretical Foundations of Architecture. Tehran: Sorosh-e Danesh.##23. Minasian. L. 2011. The Old houses of Jolfa. Danesh-Nama (191-192) :102-126.##24. Mirmiran. H. 2004. Architecture of the Churches of Jolfa Isfahan. Speech at Art University of Isfahan.##25. Momeni. K. 2018. The Comparison between the Transparency Principle in the Form and Design of Safavid and Qajar Homes in Isfahan. Scientific Journal of Research in Islamic Architecture 6 (1): 22-42.##26. Munoz vinas, Salvador. 2005. Contemporary Theory of Conservation. Elsevier Butterworth-heinemann.##27. Murtin Bulmer 1986. Race and Ethnicity. Ed. Robert G. Burgess.##28. Nari Ghomi. M. 2010. A Conceptual Study about the Introversion in Islamic City. Honar-Ha-Ye-Ziba, Memari-va-Sharsazi 2 (43): 69-81.##29. Nasir al-Din Tosi. M. 2010. Akhlagh Naseri. Tehran: Farahani.##30. Nechansky, H. 2006. The Four Modes of Coexistence of Goal-Orientated Systems. Emerald Group 36(2): 157-174.##31. Norberg-Shulz. Ch. 2012. The Concept of Dewlling: on the Way to Figurative Architecture. Translated by Mahmood Amir Yarahmadi. Tehran: Agah.##32. Pearlstein, Ellen, and Lionel Keene. 2010. Evaluating Color and Fooding of Red-Shafted Flicker (Colaptes Auratuscaler). Feathers: Technical and Cultural Considerations, Studies in Conservation (55) :81-94.##33. Pedram. B., M. R. Aowliya., and R. Vahidzade. 2011. Evaluation of the Authenticity in Conservation of Persian Heritage: The Role of continuity Vernacular Culture in Artistic Creation. Maramat-e Asar and Baft-haye Tarikhi-Farhangi 1(2): 1-16.##34. Pedram. B., and A. Hariri. 2016. Historical Houses beyond Housing implicationsin Historical Context of Isfahan. Researches in Islamic Architecture 4(2): 74-89.##35. Poop, A. U. 2009. Iran's Architecture. Translated by Gholamhasan Sadri Afshar. Tehran: Akhtaran.##36. Rapoport. M. 2004. Cultural Origins of Architecture. Translated by Sadaf Al-Rasool and Afra Bank. Khiyal (8): 56-97.##37. Rezvani Saeed, N. 2004. Improve City Management. Tehran: Bureau of Medistudies and Planning.##38. Salingaros, N. 2014. Monotony and Variety in Design, Retrieved from zeta.math.utsa.edu/~ yxk833/Meaning/meaning-21. pdf.##39. Scipioni, A., A. Mazzi, M. Mason, and A. Manzardo. 2009. The Dashboard of Sustainability to Measure the Local Urban Sustainable Development: The Case Study of Padua Municipality, Ecological in Dicators.##40. Tahmasebi, Ehsan. 2007. Exploring Upham Pope Method in Iranian Architectural Historical Writing. Golestan-e-Honar (7): 55-64.##41. Tavernier, J. B. 1984. Voyage en Perse. Translated by Abotorab Nori. Tehran: Sanae.##42. Worsley, L. 2011. If Walls Could Talk: An Intimate History of the Home. New York: Walker and Company.##1. آیوازیان، سیمون. 1378 . نگاهی به معماری منازل موجود در جلفا. دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، در مجموعه مقالات سازمان میراث فرهنگی کشور. ج 1: 475 - 484 . تهران: شهروند.##2. براندی، چزاره. 1387 . تئوری مرمت. ترجمه ی پیروز حناچی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##3. پدرام، بهنام، و آزاده حریری. 1395 . خانه های تاریخی با نقشی فراتر از مسکن در بافت تاریخی اصفهان. پژوهش های معماری اسلامی .89-74 :(2) 4##4. پدرام، بهنام، محمدرضا اولیا، و رضا وحیدزاده. 1390 . ارزیابی اصالت در فرایند حفاظت از آثار تاریخی ایران: ضرورت توجه به تداوم فرهنگ بومی آفرینش هنری. مرمت آثار و بافت های تاریخی و فرهنگی 1(2): 1- 16 .##5. پوپ، آرتور. 1388 . معماری ایران. ترجمه ی غلامحسن صدری افشار. تهران: انتشارات اختران.##6. تاورنیه. 1363 . سفرنامه تاورنیه. تدوین حمید شیرانی. ترجمه ابوتراب نوری. تهران: انتشارات کتابخانه سنایی.##7. جبل عاملی، عبدالله. 1374 . خانه های اصفهان در دوران معاصر. در مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. ارگ بم، کرمان.ج 4: 136 - 99 . انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.##8. چ رم ا ی ف، سر ج یوس ای وان و ک ر ی س تو فر ال کس ان در. 1376 . عرص ههای زندگی جمعی و زندگی خصوصی به جانب یک معماری انسانی. ترجمه ی منوچهر مزینی. تهران: دانشگاه تهران.##9. حبیبی، سید محسن، و ملیحه مقصودی. 1381 . مرمت شهری. تهران: دانشگاه تهران.##10 . حسینی شاهرودی، سید مرتضی، و محمد علی وطن دوست. 1393 . وحدت وجود از نگاه ملاصدرا. خردنامه صدرا (76): 101 - 116 .##11 . حکیمی، محمدرضا، محمد حکیمی، و علی حکیمی. 1371 . الحیاه، جلد 6. ترجمه ی احمد آرام. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.##12 . دانشپور، سید عبدالهادی. 1383 . درآمدی بر مفهوم و کارکرد هویت محیط انسان ساخت. باغ نظر 1 (1): 59 - 71 .##13 . درهوهانیان، هاروتون. 1881 م. تاریخ جلفای نو اصفهان، جلد اول. اصفهان: جلفای اصفهان (نسخه ارمنی).##14 . دوکسیادس، کنستانتین ا. بی تا. معماری مرحله تحول. ترجمه ی محمود رازجویان. تهران: دانشگاه ملی ایران.##15 . دیبا، داراب، فیلیپ ریوالت، و سرژ سانتلی. 1392 . خانه های اصفهان. ترجمه ی مریم قاسمی سیچانی. اصفهان: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان).##16 . راپوپورت، ایمس. 1382 . خاستگاه های فرهنگی معماری. ترجمه ی صدف آل رسول و افرا بانک. خیال (8): 56 - 97 .##17 . رضوانی سعید، نوید. 1382 . بهبود مدیریت شهر. تهران: دفتر مطالعات برنامه ریزی وزارت کشور.##18 . طهماسبی، احسان. 1386 . بررسی روش پوپ در تاریخ نویسی معماری ایران. گلستان هنر (7): 55 - 64 .##19 . فاضلی، نعمت اله. 1386 . مدرنیته و مسکن (رویکردی مردم نگارانه به مفهوم خانه، سبک زندگی روستایی و تحولات امروزی آن). فصلنامه تحقیقات فرهنگی 1(1): 25 - 63 .##20 . قازاریان، مانیا. 1363 . هنر نقاشی جلفای نو. ترجمه ی ادیک گرمانیک. تهران: ندا.##21 . قاسمی سیچانی، مریم، آزاده حریری، و بهنام پدرام. 1397 . تبیین نظام طبقه بندی اسناد و شواهد تاریخی در مطالعات میراث مسکونی اصفهان. پژوهش های تاریخی 10 (3): 77 - 102 .##22 . قاسمی سیچانی، مریم، بهنام پدرام و آزاده حریری. 1395 . تحلیل خانه تاریخی تک بادگیر باجغلی (میرزا علی صراف) بر مبنای سازماندهی فضایی. اثر (72): 77 - 92 .##23 . قاسمی سیچانی، مریم. 1387 . بازشناسی بخشی از هویت معماری ایرانی به وسیله تحلیل گونه شناسانه خانه های اصفهان در دوره قاجار. پایان نامه دکتری معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.##24 . قاسمی سیچانی، مریم. 1388 . چگونگی تعیین زمان ساخت خانه های سنتی اصفهان. اثر (72): 46 - 55 .##25 . قاسمی سیچانی، مریم و غلامحسین معماریان. 1389 . گونه شناسی خانه دوره قاجار در اصفهان. هویت شهر 4 (7): 87 - 94 .##26 . کاراپتیان، کاراپت. 1385 . خانه های ارامنه جلفای نو اصفهان. ترجمه ی مریم قاسمی سیچانی. تهران: فرهنگستان هنر.##27 . لطفی، سهند. 1391 . تبارشناسی بازآفرینی شهری از بازسازی تا نوزایی. تهران: آذرخش.##28 . معماریان، غلامحسین. 1384 . سیری در مبانی نظری معماری. تهران: سروش دانش.##29 . مهدوی نژاد، محمد جواد. 1392 . الگوی انرژی دوستی در ساختمان بر اساس رفتار حرارتی بام. نقش جهان 3 (2): 35 - 43 .##30 . میرمیران، هادی. 1383 . معماری کلیساهای جلفا اصفهان. سخنرانی در دانشگاه هنر اصفهان: توحید خانه.##31 . میناسیان، لئون. 1390 . نگاهی گذرا به خانه های قدیمی محله جلفای نو در اصفهان. دانش نما، ویژه نامه خانه های تاریخی: 102 - 126 .##32 . مؤمنی، کوروش. 1397 . مقایسه و تطبیق اصل شفافیت در کالبد و طرح- خانه های دوره های صفوی و قاجار اصفهان. پژوهش های معماری اسلامی 6 ( 1): 42 - 22 .##33 . ناری قمی، مسعود. 1389 . مطالعات معناشناختی در باب مفهوم درون گرایی در شهر اسلامی. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی 2 (43): .81-69##34 . نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد. 1389 . اخلاق ناصری. به کوشش سیاوش خوشدل. تهران: فراهانی.##35 . نوربرگ شولتز، کریستین. 1387 . مفهوم سکونت (به سوی معماری تمثیلی). ترجمه ی محمد امیر یاراحمدی. تهران: آگه. ##