شناخت مذاهب اسلام و تعالیم فقهی آنها در مسیر شناخت هنر و معماری اسلامی، امری ضروری است که زوایای بیشتری از مبانی حکمت عملی اسلام و نمود آن در معماری را آشکار میسازد. معماری مسجد بهعنوان درخورترین بنای بازتابدهنده عقاید اسلامی، با شناخت مبانی اعتقادی مذاهب بزرگ اسلام، یعنی تسنن و تشیع به طور کاملتری امکانپذیر خواهد بود. مطالعه تطبیقی میان مساجد مربوط به این مذاهب علاوه بر شناسایی ویژگیهای معماری اسلامی بخش بزرگی از تاریخ و فرهنگ نقاط گوناگون تمدن اسلامی را نیز مشخص میسازد. هدف این پژوهش چگونگی تأثیر مبانی فقهی هر یک از مذاهب شیعه و سنی بر معماری مساجد آنها و یافتن شباهتها و تفاوتهای این مساجد میباشد. به این منظور بامطالعه آیات و روایات اهلتشیع و تسنن، مهمترین مبانی فقهی هریک از مذاهب بهدستآمده و نمود آنها در پنج مسجد سنی و پنج مسجد شیعی دوره قاجار در استانهای کردستان و کرمانشاه بررسی شد. سپس با استفاده از روش تحلیل تطبیقی، موارد اشتراک و افتراق مشخص گردید.
مبانی فقهی هریک از مذاهب شیعه و سنی به دو صورت کلی مستقیم و غیرمستقیم بر معماری مسجد تأثیر میگذارد. برایناساس میتوان مؤلفههای کالبدی مساجد را در پنج گروه تقسیمبندی کرده و مطابقت آنها را با مبانی فقهی سنجید. مساجد شیعی موردمطالعه در این پژوهش تأثیرپذیری بیشتری از مبانی فقهی دال بر شیعه بودن را نشان میدهند و محوریت تمدنی بیشتری در آنها به چشم میخورد.
