مژگان هادی پور مرادی، دکتر مسعود ناری قمی، دکتر ساناز رهروی پوده، دکتر مریم قاسمی سیچانی،
دوره 13، شماره 3 - ( 7-1404 )
چکیده
با دگرگونیهای اجتماعی ناشی از «دوران گذار» و «مدرنیزاسیون» در ایران «مطبخ» نیز تحت تأثیر این دگرگونیها قرار گرفت. از مطبخ همواره بهعنوان فضایی زنانه یاد شده است. در برخی تحلیلهای معاصر فرهنگی در ایران با استناد به نظریههای فمینیستی از آشپزخانه و مطبخ و واقعشدن آن در انتهای حیاط یا زیرزمین به مردسالاری و خدمتکار بودن زن سنتی تعبیر میشد که مدرنیزاسیون رضاشاهی آغازی برای آزادسازی آن در عصر جدید تلقی شده است. خوانشهای مبتنی بر شیوه زندگی در تحقیقات علوم اجتماعی و بهویژه مردمنگاری تاریخی، فرصتی برای بازنگری در این پیشفرضهای برخاسته از ادبیات ابتدای دوره مدرن فراهم آورده است. لذا پژوهش حاضر با استفاده از روش مردمنگاری تاریخی و با تکیهبر منابع اسنادی و تحلیل دادهها به روش توصیفی- تحلیلی به تحول ماهیت زنانه فضای مطبخ در دوران گذار مدرنیته در یکی از بسترهای خردهفرهنگی ایران یعنی خانههای سنتی خرمآباد میپردازد. نتایج نشان میدهد تعبیر اجتماعی از مطبخ در خانههای تاریخی خرمآباد نمیتواند بهمنزله پایین بودن شأن زنان در جامعه آن روزگار باشد. وجود فضاهای متنوع پختوپز شامل مطبخ باز، مطبخ نیمهباز، تژگاه در اتاقها و محل مخصوص پخت نان در حیاط حریمها و قلمروهای خاص برای زنان به وجود میآورد. این فضاهای متنوع فضاهایی خانوادگی- اجتماعی نیز بودند درعینحال با توجه به اشتراکی بودن میان زنان خانه و برخی زنان همسایه بهنوعی از فضای خصوصی به فضایی نیمهخصوصی تغییر میکردند. تجدد آمرانه و رهاوردهای مدرنیته حاصل از سیاستهای رضاشاه باوجود برخی اقدامات عمرانی، بهداشتی و آموزشی، موجب سلب حق انتخاب، خدشهدار شدن امنیت خانوادگی و اجتماعی و درنتیجه محبوس شدن بسیاری از زنان قوم لر در خانه و دور شدن آنان از فضای اجتماعی گردید. خانههای ساختهشده در این دوره بخصوص در محلههای نوساز؛ درونگراتر از خانههای قاجار، کاهش فضاهای متنوع پختوپز و تجمیع آنها در فضای مطبخ، کاهش گستره مورداستفاده زنان از فضاهای خانه، تغییر حریمها و قلمروهای زنانه، کاهش قلمروهای نیمهخصوصی و جمعی و نیز کاهش تعاملات اجتماعی میان زنان همسایه منتج از افزایش ناامنیهای اجتماعی نوظهور و حضور فرهنگهای جدید در شهر و سیاست کشف حجاب از دیگر نتایج مدرنیته و تجدد در این منطقه بود.
