پژوهش هاي معماري اسلامي

تبیین مفهومی مساله‌ی حق به منظر و جایگاه مفهوم فقهی لاضرر درتعیین حدود این مفهوم

مهدی خاکزند

منظر بعنوان یک فرآیند و بستری برای تعاملات انسانی و جایگاه تحقق حقوق گروه های مختلف افراد است. حقوقی که به واسطه ی ابعاد گسترده ی منظر و تعدد گروه های ذی نفع، دسته های متعدد و متنوع و گاهی متضاد و متناقضی را در بر می گیرد. تا کنون پژوهش های اندکی در ارتباط با مساله ی حق به منظر انجام شده است. اما این مساله در بستر فرهنگی و اسلامی ایران تا کنون مورد توجه قرار نگرفته است. در راستای برطرف نمودن شکاف موجود و با هدف تبیین مفهوم حق به منظر با استفاده از روش تحلیل مضمون، این پژوهش به دنبال تبیین مفهومی مساله ی حق به منظر بوده و می کوشد جایگاه قاعده ی فقهی و اسلامی لاضرر را در تبیین این مفهوم بیابد. برای حصول اطمینان از اعتبار داده های گردآوری شده در این پژوهش، از طریق مثلث سازی و به سه روش مصاحبه، مراجعه به اسناد و پژوهش های موجود و تصاویر آرشیوی به گردآوری داده ها اقدام شد و برای انجام پیمایش، رویدادهای تعاملی میان انسان و منظر بعنوان بستری برای تحقق حق به منظر در نظر گرفته شد و به کمک نرم افزار Atlas.ti 8 داد های گردآوری شده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. چهار دسته حقوق شامل حقوق افراد به گرامیداشت و حفظ آیین های فرهنگی، سنت، مذهب، اقتدار سیاسی، هویت و معانی، حقوق افراد به کرامت انسانی و کیفیت زندگی، حق به سلامت، حفظ و نگهداری از اکوسیستم و حقوق افراد به دسترسی برابر، مشارکت، بهره مندی و استفاده برابر از منظر از میان داده های پژوهش استخراج شده و مشخص شد که توجه به مفهوم قاعده لاضرر در تحدید و مشخص نمودن مرزهای حق مرتبط و موثر است. تبیین ابعاد حق به منظر و شناخت مرزهای آن با توجه به ساختارهای پنهان قدرت و منازعات مکنونی که به تولید و بازتولید منظر می انجامد، می تواند قدمی را در راستای حرکت به سمت برابری و عدالت فضایی که از ضروریات و موکدات احکام دین مبین اسلام بوده برداشته به استیفای حقوق تضییع شده ی منتفعان از منظر کمک کند. نویسندگان بعنوان پیشنهادات آتی پژوهش بررسی سایر قواعد فقهی اسلامی و احادیث را در ارتباط با مفهوم حق به منظر پیشنهاد می کنند.

بررسی نقش تمایزات جنسیتی در طراحی خانه‌های سنتی شهر تبریز در دوره قاجار و پهلوی

سحر حسین پور

در طول تاریخ، به دلیل تمایزات جنسیتی که در جامعه شکل گرفته، نیازهای متفاوتی برای زن و مرد تعریف شده است. معماری نیز به عنوان تاثیرپذیرترین بخش جامعه، در پی آن دستخوش تغییر و تحول شده است. توجه به مسئله جنسیت، به عنوان یکی از عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر شکل گیری فضاهای کالبدی و جانمایی آن ها، اهمیت بسیاری دارد. در بررسی رابطه بین جنسیت و معماری، مفهوم فضاهای جنسیتی پدیدار می شود که نمونه هایی از آن در معماری سنتی ایران قابل شناسایی است. در این زمینه، عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی عموماً مفهوم جنسیت و فضا را شکل داده اند. از جمله مهم ترین عناصر معماری سنتی، خانه های مسکونی هستند. این پژوهش به بررسی، تحلیل و مقایسه عناصر کالبدی گزیده ای از خانه های سنتی واقع در بافت تاریخی تبریز از دوره های قاجار و پهلوی، با تمرکز بر تمایزات جنسیتی و عوامل موثر بر آن می پردازد. برای این منظور، هشت خانه از دوران قاجار و هشت خانه از دوران پهلوی به عنوان نمونه های موردی انتخاب شدند. هدف این تحقیق، پاسخ به سوالات زیر است: تمایزات جنسیتی چگونه در طراحی خانه های سنتی دوره قاجار و پهلوی شهر تبریز تجلی یافته است؟ چه تفاوت هایی بین آن ها وجود دارد؟ و کدام عناصر فضایی، بیشترین تاثیرپذیری را از مسئله تمایز جنسیتی می گیرند؟ برای پاسخ به این سوالات، یک تحلیل کیفی انجام شد. بر اساس یافته ها، تمایزات جنسیتی در معماری خانه های دوره قاجار به طور قابل توجهی تحت تاثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بوده است. در مقابل، در خانه های دوره پهلوی تاثیر این عوامل بر مقوله جنسیت به طور قابل توجهی کاهش یافته است. در نهایت، این خانه ها فاقد تفکیک فضایی مبتنی بر جنسیت بودند و معماری آن ها به سمت برون گرایی حرکت کرده است. در میان تمام عناصر معماری، در خانه های دوره قاجار، بیشترین تأثیر تمایز جنسیتی در تعریف فضایی دو حیاط مجزا مشهود بود: بیرونی (حیاط بیرونی) و اندرونی (حیاط اندرونی). در خانه های دوره پهلوی، اگرچه تمایزات جنسیتی به طور کلی در تمام اجزای فضایی کاهش یافت، اما اتاق های خصوصی، حمام ها و - در برخی موارد - آشپزخانه همچنان عناصری بودند که بیشترین تأثیر را از ملاحظات جنسیتی می گرفتند.

روش تدریس در دروس چهار گانه رشته معماری (از منظر اسلامی)

سمانه تقدیر

در راستای تحقق تمدن نوین اسلامی و اهداف «گام دوم انقلاب اسلامی»، رویکرد کلی در آموزش معماری باید در جهت «تحقق هویت اسلامی-ایرانی» در سرفصل و محتوای دروس و پرهیز از روش های تقلیدی و ترجمه ای باشد. در این راستا دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت ایران با اصلاح برنامه آموزشی و اصلاح سرفصل ها و محتوای دروس معماری با هدف تحقق هویت اسلامی و ایرانی در فرآیندهای آموزشی گام مهمی رابرداشته است و این پژوهش سعی دارد راهبردها و راهکارهایی پیشنهادی در روش تدریس این دروس را که حاصل ساعت ها مباحثه و مطالعه اساتیدمربوطه درحوزه تدریس هریک از دروس چهارگانه معماری است ارایه دهد
روش تحقیق این برنامه از نوع استدلال منطقی و براساس روش کل نگر و همه جانبه نگر اسلامی است که نسبت آن با دروس چهارگانه معماری بررسی می شود. این روش به منظور تحلیل مفاهیم و تطبیق آن ها با أصول فرهنگ اسلامی ومقتضیات ایران در آموزش معماری به کار می رود. راهکارهای پیشنهادی ماحصل مطالعات تطبیقی در حوزه آموزش معماری در مراکزآموزشی مختلف در ایران و جهان و نشست های تخصصی با اساتید با تجربه (بیش از30 ساعت)، در حوزه آموزش معماری در گروه معماری دانشگاه علم و صنعت ایران است. برنامه آموزشی پیشنهادی به چهار رویکرد اصلی پرداخته است: رویکرد اول: فرآیندهای انسانی در معماری که طراحی معماری را از «کل به جزء» و از «ایده تا پدیده» به طور علت و معلولی می بیند، رویکرد دوم: مکتب الهی اسلام که مفاهیم اسلامی مانند:" اعتقادات، احکام و ارزش های " را در طراحی معماری لازم و ضروری می داند،رویکرد سوم: انتخاب ماده و صورت فرایندهای انسانی را وابسته به مجموع شرایط مکانی و زمانی دانسته و رعایت دستاوردهای علوم تجربی را لازم می داند و رویکرد چهارم: آمادگی و پیش زمینه آموزشی که شامل دروس مقدماتی نظری و مهندسی است تا دانشجویان را برای طراحی معماری آماده کند. این رویکردها نه تنها به دنبال ایجاد هویت اسلامی و ایرانی در رشته معماری هستند، بلکه فرآیندهای انسانی و آثار معماری را از منظرزیبایی شناسی، فلسفه هنر و اصول سبک هنری از منظر اسلامی را نیز مورد بررسی قرار می دهند. در نهایت، هدف این برنامه،اصلاح سرفصل و محتوای دروس معماری در ایران برای تحقق "تمدن نوین اسلامی" از طریق آموزش اصولی و علمی است.

تطبیق مستندات و مکتوبات تاریخی برای بازآفرینی معماری مسجد جامع کبیر (جمعه مسجد)تبریز از شکل‌گیری تا دوره قاجار

احد نژادابراهیمی

مسجدجامع شهر تبریز یکی از میراث معماری ایران است که در جریان وقایع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دچار دگرگونی های متعددی شده است. این مسجد در بخش مرکزی شهر تبریز و در کنار مجموعه بازار تاریخی آن قرار گرفته است که از گذشته تاکنون، مابین آثار مورخان و سیاحان، نشانه هایی از این مسجد وجود دارد. با توجه به اسناد تاریخی ریشه اولیه شکل گیری این مسجد مربوط به صدراسلام و تاریخ دقیق ساخت آن مجهول است. علیرغم اهمیت مسجد، پژوهش های اندکی درباره آن انجام شده ودر خصوص شناخت تحول فضایی و کالبدی آن، پژوهش مؤثری صورت نگرفته است. هدف پژوهش حاضر، مطالعه جامع، بررسی اسناد و مدارک موجود برای دست یافتن به تحول عناصر فضایی و کالبدی مسجد برای ارائه تصویری صحیح و مستند از فرایند شکلی مسجد، بازآفرینی فرم ظاهری آن از شکل گیری تا دوره قاجار است. در انجام پژوهش از روش تحلیلی-توصیفی بهره گرفته متعددی از اولین قرون اسلامی تا به امروز در این مسجد انجام شده است. از تحولات برجسته این مسجد می توان به احداث محراب گچبری در دوره ایلخانی، گسترش مسجد از قسمت شمالی در دوره ترکمانی، تغییر فرم دوگنبدی به پوشش تاق و چشمه در دوره شد و گردآوری اطلاعات بر اساس مطالعات کتابخانه ای، پیمایش میدانی و بررسی نمونه های مشابه بود. نتایج پژوهش نشان می دهد مسجد جامع کبیر تبریز بر روی بقایای معماری صدراسلام و دوره های متاخر احداث و ساخت وساز های قاجار اشاره کرد. علاوه بر این تغییرات قسمت اصلی مسجد در ادوار تاریخی مختلف از صدراسلام تا کنون چند مسجد، مدرسه وکتابخانه به هسته اولیه مسجد افزوده شده است.

بازشناسی سازمان فضایی مدارس آسیای میانه در دوران تیموری، شیبانی، اشترجانی

بهزاد وثیق

آسیای میانه به واسطه قرارگیری در میانه شاهراه های اقتصادی-فرهنگی و نیز نقشی که در بازسازی و رواج دوباره فرهنگ ملی دارد؛ زمینه مناسبی جهت مطالعه و شناخت بروندادهای مانند هنر و معماری است. در این میان تحولات سیاسی و تعدد و دوام حکومت ها، امارت ها و خوانین که در عمده موارد پشتیبان هنر و معماری بوده اند؛ باعث شده تا تنوع ویژه ای در ابنیه فراهم شود. مدارس یکی از این کاربری ها هستند که در میان این ابنیه جایگاه ممتازی داشته و به دلایل دینی، سیاسی و فرهنگی مورد اقبال حاکمین بوده اند. ضرورت این تحقیق توجه کمتر به مدارس این مناطق در سابقه تحقیقات معماری فارسی است. سوال اصلی تحقیق آن است که سیر تحولات فضایی مدارس آسیای میانه در دوران تیموری تا اشترخانی چیست؟ روش تحقیق بر مبنای پژوهش در نمونه های موردی و تحلیل نحو فضا بر پایه ایزوویست و سنجه محوری است. تلاش شده است تا با تطبیق مولفه های فضایی، ساختی و کالبدی در مدارس این جغرافیا، ریشه های برنامه ر یزی کالبدی این مدارس دربازه زمانی یاد شده، به دست آید. این تحقیق نشان می دهد، رویه های طراحی بر پایه تنوع در تعداد حیاط، نحوه مرزبندی میان عرصه عمومی شهر و فضای آموزش، جداسازی اقامت و تدریس شکل یافته است و از منظرکالبدی شیوه سازماندهی حجمی اعم از دارابودن منار، شکل قرارگیری اندام ورودی، نحوه تثبیت حجم در گوشه ها و از جنبه فضایی، شکل حیاط، وجود مسجد و فضاهای جنبی دیگر بر نظام ساخت مدارس موثر بوده است. همچنین نتیجه تحلیل های این پژوهش نشان می دهد معماری مدارس طی این سه دوره به سمت افزایش کنترل فضایی، تقویت حریم خصوصی و تعادل میان ارتباط اجتماعی و محرمیت آموزشی حرکت کرده است.

گونه و گونه شناسی از نگاه تاریخی تکاملی کانیجا

غلامحسین معماریان

گونه و گونه شناسی یکی از مباحث مهم نظری معماری است که در دو قرن گذشته مورد توجه بسیاری از پژوهشگران حوزه معماری بوده است. در این مقاله با تمرکز بر یکی از صاحب نظران این موضوع – جان فرانکو کانیجا- ضمن ارایه تعاریف مختلف از گونه و گونه شناسی به ریشه های فکری آن می پردازیم. هر چند که بنیان گذار این مدرسه ساوریو موراتوری است اما شاگردان او بودند که اندیشه های این معمار متفکر را رواج دادند. کانیجا با انتشار چندین کتاب در زمان زندگیش توانست شیوه ای خاص از توصیف و تحلیل موضوعات نظری موراتوری را ارایه دهد تا جایی که برخی بر شیوه اش نام "مکتب کانیجا" را نهاده اند در این مقاله برای نخستین بار با بهره گیری از منابع مختلف که اکثر آنها به زبان ایتالیایی هستند و در یک سیر تاریخی به معرفی دیدگاه کانیجا درباره گونه و گونه شناسی می پردازیم و تلاش خواهیم کرد بنیادهای نظری هر کدام از موضوعات مطرح شده را نیز بیان نماییم. یافته های این تحقیق نشان می دهد که معنا و مفهوم گونه از دیدگاه کانیجا به چه حوزه هایی از معرفت شناسی و هستی شناسی مرتبط می شود و همچنین خواهیم دید که این معنا و مفهوم صرفا در قالب مادی- کالبدی و در قالب زمان و مکان یا تاریخ مادی قرار می گیرد.

مفهوم زمینه‌گرایی در معماری ایران پس از اسلام: بازخوانی تحولات سبکی با استفاده‌ی روش‌شناختی از رویکرد واسازی

هادی فرهنگدوست

پژوهش حاضر با رویکردی واسازانه به بررسی تحول مفهوم زمینه گرایی در سبک های معماری ایران پس از اسلام (خراسانی، رازی، آذری، اصفهانی، قاجار و معاصر) می پردازد. مسئله اصلی، ترکیب شناسی و رابطه یابی عوامل فعال در حوزه زمینه گرایی و بازنمود آن در سبک های معماری هر دوران، بر اساس ساختار هم بسته های فرامعماری است. هدف پژوهش، نشان دادن چگونگی تغییر در تعداد عوامل، حجم کمی و محتوای کیفی روابط بین عوامل تشکیل دهنده زمینه گرایی معماری در این دوران ها است. روش تحقیق، کیفی از نوع واسازی با تمرکز بر خوانش انتقادی متون و اسناد کتابخانه ای است. این روش شامل شناسایی تقابل های دوگانه، بررسی سلسله مراتب ارزشی و آشکارسازی ناپایداری آن ها در مفهوم زمینه گرایی است. یافته های اولیه حاکی از آن است که عوامل شکل دهنده به زمینه گرایی فراتر از جنبه های کالبدی و اقلیمی بوده و شامل مولفه های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز می شود که در هر دوره تاریخی و تحت تأثیر گفتمان های غالب، دستخوش تغییر و تحول شده اند. به عنوان مثال، مفهوم بومی بودن یا تناسب با زمینه در هر سبک معماری، بار معنایی و مصادیق متفاوتی داشته است. نتایج این پژوهش می تواند به درکی عمیق تر از پویایی مفهوم زمینه گرایی کمک کرده و در آموزش معماری، نقد و سیاست گذاری های شهری مورد استفاده قرار گیرد تا از رویکردهای تقلیدی و ایستا فراتر رفته و به خلق فضاهایی پاسخگو و معنادار در بستر فرهنگی و تاریخی ایران یاری رساند. این تحقیق بر ضرورت بازخوانی مداوم مفاهیم کلیدی معماری برای مواجهه خلاقانه با چالش های معاصر تأکید دارد.