پژوهش هاي معماري اسلامي

تحلیل الگوی جریان هوا در فضاهای باز و نیمه باز خانه سوزنگر دزفول با تاکید بر ویژگی‌های فرهنگی

امید رهایی

خانه های سنتی عمدتا برپایه سازگاری با اقلیم و فرهنگ شکل گرفته و توجه به جریانات هوای داخلی این خانه ها، در اولویت طراحان بوده است. شواهد نشان می دهد که عناصر کالبدی معماری حیاط های مرکزی می تواند در فرآیند تهویه طبیعی فضاهای پیرامونی حیاط مرکزی تاثیرگذار باشد. سوال پژوهش این است که الگوی جریان هوای داخل حیاط مرکزی خانه سوزنگر دزفول به چه صورت است و چه تاثیری بر ویژگی های فرهنگی دارد؟ هدف این پژوهش، بررسی وضعیت تهویه طبیعی در حیاط مرکزی خانه سوزنگر به عنوان نماینده رون قبله در جامعه آماری خانه های دارای حیاط مرکزی دزفول تحت تاثیر باد خارج است تا بتوان علاوه بر تحلیل الگوی جریان هوا، ارتباط این الگو با ویژگی های فرهنگی را یافت. پژوهش پیش رو، کاربردی و دارای ماهیتی میان رشته ای است. روش تحقیق، ترکیبی است که ابتدا پس از بررسی خانه های سنتی و دارای حیاط مرکزی، الگویابی و تقسیم براساس رون و جهت گیری انجام و خانه سوزنگر انتخاب شد. عناصر کالبدی حیاط مرکزی (جهت گیری حیاط) بعنوان متغیر مستقل و الگوی گردش جریان هوای داخل حیاط مرکزی (سرعت و جهت جریان) بعنوان متغیر وابسته توسط دستگاه اندازه گیری دیتالاگر با روش تجربی در دوره آزمون این پژوهش، مورد سنجش قرار گرفت. سپس داده ها توسط پیش پردازشگر گمبیت و نرم افزار انسیس فلوئنت (پس از اثبات روایی و پایایی) با روش دینامیک سیالات محاسباتی شبیه سازی و تحلیل گردید. نتایج نشان می دهد معماری سنتی دزفول با حیاط مرکزی و بهارخواب همراه است و فعالیت ها در اطراف حیاط مرکزی انجام می گرفته و این مهم، بخشی از هویت فرهنگی دزفول می باشد. حیاط، فضای تأمین نور، تهویه و ارتباطات است. جریان هوای درون حیاط مرکزی، بصورت گردابه ای شکل می گیرد و تهویه مناسبی را در بهارخواب ها ایجاد می کند. همچنین با توجه به جریان باد غالب، جهت گیری مناسب بنا جنوب شرقی و کشیدگی حدودی شرقی-غربی مناسب است و مانع ایجاد جریان هوا در داخل بنا نمی شود. حیاط مرکزی با ایفاکردن نقش های مختلف در زندگی روزمره ساکنین و بطورخاص، بهارخواب به عنوان یکی از فضاهای گردآمدن افراد با توجه به جریان هوای موجود در آن، از نمادها و هویت های فرهنگی شناخته می شود. توجه به نتایج ارائه شده موجب بهبود وضعیت آشفتگی و الگوی گردش هوای داخل حیاط مرکزی و در نتیجه تهویه طبیعی موثرتری می گردد.

تحلیل کالبدی – فضایی معماری مساجد تاریخی مذاهب شیعه و سنی در استان آذربایجان‌غربی

مظفر عباس زاده

مساجد به عنوان مهم ترین بناهای مرتبط با دین اسلام، جایگاه برجسته ای در شهرهای اسلامی دارند و جلوه گاه باورها، اندیشه ها و علایق مذهبی مسلمانان هستند. در این میان، استان آذربایجان غربی با حضور دیرینه پیروان مذاهب شیعه و سنی، به عنوان یکی از مناطق شاخص در مطالعات معماری مذهبی مطرح است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که ویژگی های معماری مساجد تاریخی مذاهب شیعه و سنی در استان چیست و این مذاهب چه تأثیری بر ساختار معماری مساجد داشته اند؟ در این راستا، هدف اصلی پژوهش شناسایی و تحلیل تأثیر مذاهب بر ویژگی های کالبدی و فضایی مساجد تاریخی استان است تا به درک عمیق تری از رابطه میان باورهای مذهبی و تجلی آن در معماری مساجد دست یابد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، بر مبنای گونه شناسی است و داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی گردآوری شده اند. در این پژوهش، ۲۹ مسجد تاریخی شامل ۲۰ مسجد شیعه و ۹ مسجد سنی به عنوان نمونه انتخاب شدند. با توجه به تعداد محدودتر مساجد اهل سنت در منطقه، تعداد نمونه های انتخاب شده از این گروه نیز کمتر است. نمونه ها بر مبنای دوره ساخت و سبک معماری انتخاب شدند، به طوری که امکان مقایسه دقیقی به دست آید. تحلیل داده ها در سه محور اصلی، شامل سلسله مراتب حرکتی، اجزای اصلی و فرعی و محتوای کتیبه ها انجام شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مساجد شیعه و سنی دارای تفاوت اساسی در طرح و الگوی فضاهای اصلی مسجد نیستند، به طوری که در هر سه گونه شناسایی شده مساجد استان، نمونه هایی از مساجد در هر دو مذهب وجود دارند. تفاوت های موجود عمدتاً در طراحی فضاهای وضوخانه، جزئیات محراب ها و مضامین به کاررفته در کتیبه ها مشاهده شد. ازاین رو با وجود برخی تفاوت ها، سبک معماری و الگوهای ساخت مساجد دو مذهب تا حدود زیادی مشابهت دارند که علاوه بر اشتراک دینی، نقش مفاهیم فرهنگی و بومی در معماری مسجد را نیز آشکار می کند.

بررسی تجلی فرهنگ قناعت در معماری (مورد پژوهی: باغ‌های مسکونی ایران)

مینو قره بگلو

معماری سنتی ایران بازتابی از باورها، جهانبینی و فرهنگ زمان خود بود تا نمایانگر اصول و ارزش هایش باشد و همواره به مفهوم قناعت به عنوان یک ارزش در معماری سنتی توجه شده است. معماری سنتی نه تنها به قناعت در معماری و طبیعت توجه داشت بلکه تلفیق فضای سبز با ابنیه دارای اهمیت بود. اما در معماری معاصر به ارتباط فضای سبز با ابنیه بی توجهی می شود. بر این اساس هدف پژوهش با بررسی ابعاد مختلف نمود پذیری مفهوم قناعت در معماری باغ های ایرانی، زمینه کاربست آن در الگوهای معماری معاصر ارائه می گردد. سوال های پژوهش 1. مولفه های قناعت از نگاه اندیشه اسلامی کدام اند؟ 2. تجلی آن در معماری باغ های ایرانی (که محصول فرهنگ رفتاری گذشته می باشد) چگونه بوده است؟ 3. چه راهکار و راهبردهایی برای معماری معاصر (در ارتباط با طبیعت) می توان ارائه کرد؟ می باشد که با روش توصیفی تحلیلی به آنها پاسخ داده خواهد شد. شیوه جمع آوری اطلاعات کتابخانه ای است و جامعه آماری شامل چهار باغ سکونتی ایران باغ نارنجستان قوام شیراز، باغ دلگشا شیراز، باغ گلشن طبس و باغ دولت آباد یزد می باشد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که قناعت را در سه بخش می توان بررسی کرد. ابتدا لایه درونی و هسته آن آموزه های اسلامی می باشد که به دو مفهوم قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر در آیات و روایات اشاره شده است. لایه بیرونی آن فرهنگ قناعت در سبک زندگی اسلامی می باشد که به دو گروه ارزش اخلاقی و شرایط جغرافیایی و اقلیمی تقسیم می شود. لایه بیرونی تر و سوم اصول پیرنیا است که دو مورد خودبسندگی و پرهیز از بیهودگی که ریشه در مفهوم قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر دارد. در مجموع می توان گفت که نمود و تجلی تمامی مولفه ها در چهار باغ ایرانی قابل مشاهده می باشد و معماران با توجه به مفهوم قناعت سعی در طراحی و ساخت محیطی تلفیق شده با فضای سبز داشته اند. اما در کل می توان نتیجه گرفت که مولفه آموزه های اسلامی در تجلی مفهوم قناعت در باغ ایرانی تاثیر به سزایی داشته است که با توجه به اینکه هسته و لایه درونی می باشد دو مولفه فرهنگ قناعت در سبک زندگی و اصول پیرنیا نیز تحت تاثیر آموزه های اسلامی بوده اند. همچنین با توجه به بررسی های انجام شده راهکار و راهبردهایی برای معماری معاصر پیشنهاد شد. این مولفه ها در معماری معاصر می تواند در نظام کاشت، آب، ابنیه و مصالح مورد استفاده قرار گیرد.

طراحی مدارس بر اساس آموزه‌های مبانی اسلام و نیازهای آموزشی معاصر: چارچوبی تحلیلی مبتنی بر روش سلسله مراتبی

مهدی اخترکاوان

طراحی مدارس به عنوان بخشی از فضای آموزشی، نقشی کلیدی در شکل دهی هویت فرهنگی و ارتقای کیفیت یادگیری دانش آموزان ایفا می کند. در جوامع اسلامی، ضرورت دارد این فضاها بر اساس اصول و آموزه های اسلامی طراحی شوند تا علاوه بر بازتاب ارزش های دینی و فرهنگی، نیازهای آموزشی معاصر را نیز پاسخ دهند. این پژوهش با هدف شناسایی اصول معماری اسلامی و انطباق آن ها با الزامات آموزشی مدرن، چارچوبی پیشنهادی برای طراحی مدارس ارائه می دهد. روش تحقیق شامل بررسی تطبیقی مطالعات گذشته، تحلیل نمونه های موفق مدارس اسلامی در ایران و سایر کشورها، و استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) برای وزن دهی معیارها است. معیارهای اصلی شناسایی شده شامل تقویت ارزش های اسلامی، اصول ارزشی و فلسفی، انعطاف پذیری فضاها، تعامل با طبیعت، زیبایی شناسی اسلامی، فناوری های نوین آموزشی، و فعالیت های گروهی هستند. یافته ها نشان می دهد که معیار "تقویت ارزش های اسلامی" با بالاترین وزن (35.47%)، مهم ترین عامل در طراحی مدارس است. همچنین، طراحی فضاهای آموزشی بر مبنای اصول اسلامی و با استفاده از عناصری نظیر نور طبیعی، انعطاف پذیری، و ارتباط با طبیعت، تأثیرات مثبتی بر یادگیری و تعاملات اجتماعی دانش آموزان دارد. چارچوب ارائه شده، راهنمایی کاربردی برای معماران و طراحان است تا مدارسی الهام بخش، پویا و کارآمد طراحی کنند که ضمن تسهیل یادگیری، حس تعلق و هویت فرهنگی دانش آموزان را تقویت نماید. این پژوهش با ارائه توصیه های عملی، به ارتقای کیفیت طراحی مدارس در جوامع اسلامی کمک می کند.

تحول ماهیت زنانه فضای مطبخ در دوران گذار مدرنیته در خانه‌های سنتی خرم‌آباد

مژگان هادی پور مرادی

با دگرگونی های اجتماعی ناشی از «دوران گذار» و «مدرنیزاسیون» در ایران «مطبخ» نیز تحت تأثیر این دگرگونی ها قرار گرفت. از مطبخ همواره به عنوان فضایی زنانه یاد شده است. در برخی تحلیل های معاصر فرهنگی در ایران با استناد به نظریه های فمینیستی از آشپزخانه و مطبخ و واقع شدن آن در انتهای حیاط یا زیرزمین به مردسالاری و خدمتکار بودن زن سنتی تعبیر می شد که مدرنیزاسیون رضاشاهی آغازی برای آزادسازی آن در عصر جدید تلقی شده است. خوانش های مبتنی بر شیوه زندگی در تحقیقات علوم اجتماعی و به ویژه مردم نگاری تاریخی، فرصتی برای بازنگری در این پیش فرض های برخاسته از ادبیات ابتدای دوره مدرن فراهم آورده است. لذا پژوهش حاضر با استفاده از روش مردم نگاری تاریخی و با تکیه بر منابع اسنادی و تحلیل داده ها به روش توصیفی- تحلیلی به تحول ماهیت زنانه فضای مطبخ در دوران گذار مدرنیته در یکی از بسترهای خرد ه فرهنگی ایران یعنی خانه های سنتی خرم آباد می پردازد. نتایج نشان می دهد تعبیر اجتماعی از مطبخ در خانه های تاریخی خرم آباد نمی تواند به منزله پایین بودن شأن زنان در جامعه آن روزگار باشد. وجود فضاهای متنوع پخت وپز شامل مطبخ باز، مطبخ نیمه باز، تژگاه در اتاق ها و محل مخصوص پخت نان در حیاط حریم ها و قلمروهای خاص برای زنان به وجود می آورد. این فضاهای متنوع فضاهایی خانوادگی- اجتماعی نیز بودند درعین حال با توجه به اشتراکی بودن میان زنان خانه و برخی زنان همسایه به نوعی از فضای خصوصی به فضایی نیمه خصوصی تغییر می کردند. تجدد آمرانه و رهاوردهای مدرنیته حاصل از سیاست های رضاشاه باوجود برخی اقدامات عمرانی، بهداشتی و آموزشی، موجب سلب حق انتخاب، خدشه دار شدن امنیت خانوادگی و اجتماعی و درنتیجه محبوس شدن بسیاری از زنان قوم لر در خانه و دور شدن آنان از فضای اجتماعی گردید. خانه های ساخته شده در این دوره بخصوص در محله های نوساز؛ درون گراتر از خانه های قاجار، کاهش فضاهای متنوع پخت وپز و تجمیع آن ها در فضای مطبخ، کاهش گستره مورداستفاده زنان از فضاهای خانه، تغییر حریم ها و قلمروهای زنانه، کاهش قلمروهای نیمه خصوصی و جمعی و نیز کاهش تعاملات اجتماعی میان زنان همسایه منتج از افزایش ناامنی های اجتماعی نوظهور و حضور فرهنگ های جدید در شهر و سیاست کشف حجاب از دیگر نتایج مدرنیته و تجدد در این منطقه بود.

بررسی ساماندهی فضایی و گونه‌بندی مساجد تاریخی استان‌ کرمان

صبا خدر

پژوهش حاضر با هدف تحلیل گونه های فضایی و نحوه ی ساماندهی فضا در مساجد تاریخی استان کرمان انجام گرفته است. این مطالعه بر ویژگی استقلال فضایی به عنوان یکی از شاخص های اصلی در سازماندهی فضایی متمرکز است و تلاش دارد تنوع فضایی این بناها را از این منظر بررسی کند. راهبرد قابل استفاده در این تحقیق تاریخی و مبتنی بر توصیف و تحلیل بوده و داده ها از طریق مطالعه ی 34 مسجد تاریخی ثبت شده از صدر اسلام تا پایان پهلوی اول در استان کرمان همراه با تحلیل منابع مکتوب و مستندات معتبر، گردآوری شده اند. گونه شناسی فضایی در این تحقیق بر اساس نحوه ی تعریف و ترکیب فضاهای بسته، نیمه باز و باز در ساختار معماری مساجد صورت پذیرفته است. نتایج حاصل نشان می دهد که فضاهای محصور در مساجد تاریخی استان کرمان در سه الگوی «فاقد فضای باز و نیمه باز»، «فضای باز و بسته» و «ترکیبی از فضاهای بسته، باز و نیمه باز» قابل طبقه بندی اند. تمرکز بر مقوله ی استقلال فضایی به واسطه بسامد بالا در میان نمونه ها و نقش موثر آن در ساختار فضایی این مساجد انتخاب شده است.

مطالعه‌ی تطبیقی خطوط ایوان اصلی مساجد جامع در دوره‌ی صفویه و قاجاریه

کورش مومنی

خطوط در هنر و معماری ایران از منابع بسیار مهم در تزئینات ابنیه به شمار می رود و در بناهای تاریخی نمود بیش تری دارد. کشور ما ایران در ادوار گذشته، خوشنویسان ماهری به خود دیده است که با معرفت و آگاهی به وسیله ی خطوط متعدد توانسته اند کتیبه ها و تزئیناتی را شکل دهند که مایه ی تحول هنری و معماری شده است. از جمله در اماکن مذهبی همچون مساجد جامع که مرکز تجمع عموم و محل نظر هنرمندان و حاکمان بوده است. کتیبه های ایوان اصلی مساجد جامع که غالباً روبروی گنبدخانه قرار دارند همواره مورد توجه نگارگران و خوشنویسان در طول تاریخ بوده است و با هنر خود هاله ای از تقدس و معنویت را به این بناها هدیه کرده اند و نقطه ی عطف ارائه ی هنر و خلاقیت ایشان بوده است. این خطوط زیبا در کتیبه های ایوان مساجد در دوره ی صفوی و قاجار به اوج شکوفایی خود رسیده است که بررسی و مطالعه ی آن ها ضرورت دارد. هدف تحقیق حاضر، مطالعه ی تطبیقی خطوط ثلث، نستعلیق و کوفی به کاررفته در ایوان اصلی مساجد جامع در دوره ی صفوی و قاجار است و سوال پژوهش عبارت است از: خطوط ثلث، نستعلیق و کوفی به کاررفته در کتیبه های ایوان اصلی مساجد دوره ی قاجار نسبت به دوره ی صفوی چه تغییر و تحولاتی داشته است؟ در این تحقیق روش از نوع تفسیری_تاریخی با رویکرد تاریخی_تطبیقی است که ابتدا با مطالعه ی کتابخانه ای، اسناد و اطلاعات درباره ی خطوط و معماری مساجد در دوران ذکرشده، جمع آوری و سپس با مطالعه ی میدانی و تهیه ی عکس هایی از این خطوط، داده های تحقیق مورد تفسیر و تحلیل قرار می گیرد. ضمناً شیوه ی نمونه گیری در این تحقیق، به صورت خوشه ای است. یافته های تحقیق نشان می دهد که در ایوان اصلی مساجد در دوره ی صفوی، خطوط ثلث نسبت به نستعلیق و کوفی در کتیبه ها بیش تر مورد استفاده ی هنرمندان بوده اما در عصر قاجار، خطوط نستعلیق و کوفی مورد اقبال واقع شده است. نتیجه ی پژوهش نشان می دهد که شکل، محتوا و کاربرد خطوط کتیبه های ثلث، نستعلیق و کوفی در ایوان اصلی مساجد جامع دوره ی قاجار در مقایسه با معماری صفوی متفاوت است که می توان گفت تحولات سیاسی و فرهنگی در آن دخیل است.