پژوهش هاي معماري اسلامي

جایگاه حق به شهر در فقه امامیه

محدثه معینی فر

حق به شهر از مفاهیمی است که در علم حقوق ابعاد روشنی ندارد و بیشتر مطالب نگاشته شده دربارۀ آن در حوزۀ علوم معماری و شهرسازی و علوم اجتماعی است. این مفهوم حتی در متون حقوقی در کشورهای غربی نیز مبهم است و حقوق دانان نتوانسته اند دربارۀ ابعاد آن نظر روشنی بیان کنند. بنابراین، لازم است مشروعیت و مفهوم و مصادیق این حق در فقه امامیه بررسی شوند. این پژوهش در پی پاسخ گویی به این سؤال است که روش های موجه سازی حق به شهر در فقه امامیه شامل چه مواردی است؟
در متون حقوقی کشورهای غربی، حق به شهر به گونه ای معرفی شده است که عناصری مانند مشارکت، عدالت، برخورداری از امکانات و استانداردهای زندگی دارد. هرچند نمی توان تعریفی از حق به شهر در فقه امامیه بیان کرد، اما با بررسی متون فقهی می توان آثاری از تمایز میان شهر و روستا یا آبادی یافت. مشروعیت حق به شهر در فقه امامیه را می توان از طریق بیان شارع و لسان دلیل و با بررسی آیاتی چون 61 و 126 بقره، 35 ابراهیم، 2 بلد و 87 یونس اثبات کرد. در غالب این آیات، بر عامل تخصیص فضا به شهروندان تأکید شده و در برخی روایات نیز مشروعیت حق جمعی به شهر به صورت غیر مصرح اثبات شده است.

ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر در جذب حداکثری استفاده‌کنندگان از مسجد با رویکرد معماری پایدار در شهر کاشان

ساناز لیتکوهی

مسجد در شهرسازی ایران در نقطۀ عطف طراحی شهری قرار داشته و همواره بخشی از ملزومات حیات جاری شهر قلمداد شده است. پایین بودن سطح مراجعۀ افراد به مساجد و همچنین بی توجهی به اصول معماری پایدار در راستای بهینه سازی مصرف منابع تجدیدناپذیر در طراحی مساجد در سال های اخیر، به عنوان مسائل اصلی این پژوهش مطرح شده اند. بنابراین اهداف این پژوهش دستیابی به مؤلفه های جذب قشرهای مختلف جامعه به مسجد و نیز پیدا کردن راهکارهای معماری پایدار قابل استفاده در طراحی مساجد از دیدگاه مخاطبان و استفاده کنندگان از مسجد است. این پژوهش به روش تحلیلی-توصیفی انجام شده و در آن از مطالعات میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماری این پژوهش، اقشار مختلف ساکن در شهر کاشان و نیز دانشجویان و اساتید معماری بوده اند. این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ برای دو سؤال اصلی است که چگونه می توان عناصری را که طی قرن ها در معماری مساجد شکل گرفته اند به گونه ای نوین ارائه داد و هم زمان با حفظ ارزش های معماری شهر کاشان، در مسیر معماری پایدار حرکت کرد؟ و آیا می توان با ایجاد تنوع در کارکردهای مسجد، به نحوی که خللی در انتقال مفاهیم معنوی به مخاطب به وجود نیاید، موجب جذب افراد به حضور بیشتر در مسجد شد؟ مؤلفه های تأثیرگذار بر طراحی مسجد در قالب سؤالات پرسشنامه ای بین 384 نفر توزیع و سپس داده ها مورد بررسی قرار گرفتند. برای تجزیه وتحلیل آماری از نرم افزار آماری 22SPSS استفاده شد. نتایج تحقیق نشان دادند که مؤلفه های پایداری، کالبدی، کارکردی و روانی در جذب حداکثری استفاده کنندگان از مسجد با رویکرد معماری پایدار در شهر کاشان بسیار مؤثرند و ارتباط مستقیمی با طراحی مسجد با ویژگی های موردنظر در این پژوهش دارند. همچنین مشخص شد که زمینه گرایی و توجه به معماری غنی موجود در بناهای قدیمی کاشان از راهکارهای مناسب جهت حرکت در مسیر مسجد پایدار بوده است و تنوع کارکردی مسجد و تلفیق آن با کاربری های عمومی، در جذب افراد به مسجد مؤثر است.

نشانه‌شناسی و اصالت معنایی در آثار معماری: با نگاهی به یادمان‌های شهدای دانشگاه امام حسین علیه‌السلام و دانشگاه علوم تحقیقات پونک

عبدالله ابراهیمی

اصالت معنایی در آثاری معمارانه همچون یادمان های شهیدان دفاع مقدس، علاوه بر پیوند تاریخی میان ادوار مختلف، منجر به زنده نگه داشتن یاد شهدای جنگ تحمیلی برای آیندگان نیز می شود و هویت و تاریخ و فرهنگ ایران را به نمایش می گذارد. بر این اساس، یادمان های شهدا دارای نشانه هایی حامل معنا هستند. هدف پژوهش تبیین نشانه های نهفته در یادمان های شهدا مبتنی بر اصالت معنایی آن ها در معماری ایرانی است. سؤال پژوهش این است که از منظر نشانه شناسی، اصالت معنا در معماری یادمان های شهدای دانشگاه امام حسین علیه اسلام و دانشگاه علوم تحقیقات پونک چگونه است؟ پژوهش حاضر از روش تحقیق روش نشانه شناسی تحلیلی با شیوۀ جمع آوری اطلاعات به شیوۀ کتابخانه ای از اسناد مطروحه استفاده کرده است و برای مدون نمودن تحلیل های انجام شده، کلیات و ساختار یادمان های یادمان شهدای گمنام در دانشگاه امام حسین علیه السلام و دانشگاه علوم تحقیقات پونک در پنج نظام محیطی، ساخت، دسترسی، کالبدی- عملکردی و منظر انجام گرفته است و مفاهیم نشانه های به کاررفته استخراج شدند. سپس با دسته بندی اولیه، مفاهیم نهفته در سطوح معنای صریح و ضمنی و نمادین بیان شدند. نتایج نشان داد که در یادمان های امام حسین علیه السلام و دانشگاه علوم تحقیقات پونک، نشانه شناسی و اصالت معنا در نظام ها و سطوح مطرح شده، مبتنی بر دیدگاه و فرهنگ و اعتقادات و باورهای معمار این دو یادمان بوده است تا ذات شهیدان و اصالت و پایداری آن ها در دفاع از میهن را از طریق عوامل ساختاری و کالبدی به هویت و فرهنگی ایرانی پیوند عمیق بزند و این پیوند و اسطوره بودن شهدای ایران زمین را همراه با وجه جاودانگی آن ها در نظام های نشانه شناسی، از دسترسی که ورود به یادمان است و سپس با ورود به منظر و محیط پیرامون و در انتها حجم اصلی یادمان و کالبدش نشان دهد. به طورکلی، معماری یادمان های بررسی شده مبتنی بر وجوه معمارانه که در کالبد و فرم ساختاری آن ها بر اساس اصول معماری ایرانی- اسلامی نهفته است، موجب پیوستار معانی ضمنی از طریق مؤلفه های عینی شده اند و ازاین رو، می توانند نمادی از جعبۀ سفید معمارانه ای باشند که از عرفان و معنویت و پیوستار عمیق میان این دو مهم حکایت می کنند.

معناجویی در فرایند طراحی معماری

فرهنگ مظفر

عالمِ ظاهر و ماده از جهانِ باطن و معنا، اعتبار و کیفیت می یابد. پرسشِ از چیستی معنا و چگونگیِ تحقق آن در فضاهای معماری و در نتیجه ارتقاء کیفیتِ فضاهای زیست انسان، از دغدغه های مهم در معماری است؛ و هدف اصلی این مقاله، درکِ چگونگی کشف و عینیت بخشیِ این معانی در فرایند طراحی معماری است. بدین منظور، این پژوهش، یک صورت بندی از مسئلۀ «معنا» در طراحی معماری، در قالب ویژگی هایی در یک جدول ارائه نموده است؛ در ادامه خاستگاه معنا در طراحی معماری مورد بحث قرار گرفته است، سپس به چگونگی کشف و تحقّق معنا و رویکرد های روش شناختی پرداخته است؛ و پس از آن به روش ها، تکنیک ها و ابزارها، هم درجهتِ کشف و هم برای زمینه سازیِ تجلّی معانی اشاره شده است.
یافته های مقاله نشان می دهد که- بعد از خاستگاه اولیۀ معنا که ذات حق تعالی است و در رابطۀ طولی با آن- می توان به خاستگاه هایی ثانویه برای معنا اشاره کرد. دستۀ اول که معانیِ کلیِ مستقل از موقعیتِ طراحی می باشند، برخاسته از شناخت و تعاریفِ طراح در حوزه های انسان، هستی و ارزش ها؛ و هم-چنین چگونگی و نحوۀ اندیشیدن طراح، به مثابه یک سامانه است (نظام فکری طراح)؛ و دستۀ دوم که معانیِ جزئی و موقعیت محور هستند، برخاسته از ویژگی های مسئله و زمینۀ طرح (موقعیتِ طراحی) می باشند. این معانی جزئی نیز در ذیل معانیِ کلی ادراک می شوند و در این فرایند معناجویی، این اندیشۀ طراح است که مؤثرترین نقش را ایفا می کند. «استنطاقِ معنا»، «قاب بندی» و «تجلّی» به عنوان رویکردهای روش شناختی مطرح شده است. تجلّی معانی دارای مراتب، وجوه، و به صورت نسبی است.
رهیافتِ کلی در انجامِ این پژوهش کیفی است و برای درک ارتباط میان مفاهیم و تحلیل داده ها از راهبرد استدلال منطقی استفاده شده است. توجه به سطوح مختلف معناجویی و تبیینِ ارتباطاتِ بین این سطوح، مبنایی قوی تر را برای حرکت از حوزۀ نظر به عمل ایجادکرد؛ و استنتاج های منطقی، امکان شکل گیری یک مدل مفهومیِ کل نگر و یکپارچه از معناجویی در فرایند طراحی معماری را فراهم نمود.

تحلیل علل مسئله‌مندیِ بارگذاری تراکم جمعیتی بالا در شهرسازی

شیرین اسلامی

بارگذاری تراکم بالای جمعیتی در کشور هم نوا با رویکردهای نظام سرمایه داری در دهه های اخیر، منشأ چالش های آشکار و نهان متعددی نظیر پیشروی از آستانۀ جمعیتی مطلوب در بسیاری از کلان شهرها، عدم کفایت زیرساخت های اقتصادی، کارکردی، فرهنگی، معضلات زیست محیطی و غیره شده است. امروزه نسبت و رابطه میان بارگذاری انواع و سطوح تراکم جمعیتی در شهرسازی با پیامدهای مثبت و منفی سبک زندگی افراد در سال های گذشته، کانون رصد و نظریه پردازی در بسیاری از کشورهای دنیا شده است؛ موضوعی که علی الرغم اهمیت در کشور ما کمتر مورد تفحص و مداقه قرار گرفته است. ازاین رو، مطالعۀ حاضر در پی پاسخ به پرسش اصلیِ «چیستی آسیب های بارگذاری تراکم بالای جمعیتی در ابعاد مختلف نظام شهرسازی» متمرکز است. به منظور نیل به هدف تحقیق، مطالعۀ کاربردی حاضر با بهره گیری از پارادایم کیفی و روش تحقیق تحلیلی انجام پذیرفته است. در فراتحلیل حاضر، یافته اندوزی داده ها با بهره از مطالعات کتابخانه ای-اسنادی پیرامون ادبیات موضوع و تحلیل و تفسیر داده ها با استفاده از فن استخوان ماهی و تحلیل محتوای کیفی استقرایی انجام گرفته است. نتایج مطالعۀ حاضر مؤید آن اند که بارگذاری تراکم بالا، مسائل عدیده ای بر سکونتگاه های انسانی به دنبال داشته است که در هفت بُعد اقتصادی-عملکردی، فضایی-کالبدی، اجتماعی- فرهنگی، سیاسی-نهادی، ادراکی-روانی، منظرین و زیست محیطی، 27 عامل اصلی و 111 عامل فرعی، طبقه بندی می شود. در این میان، بُعد «اجتماعی-فرهنگی»، بیشترین فراوانی عوامل اصلی و فرعی را میان آسیب شناسی انجام شده در این پژوهش به خود اختصاص داده است. در نتیجه، ارائۀ چهارچوبی بومی با تداعی قابلیلت ها و هنجارهای درون زا در بارگذاری تراکمی با در نظر گرفتن شرایط مؤثر بر ظرفیت قابل حمل، تنوع الگوهای سکونت، ارزش های فرهنگی، سازمان اجتماعی هر زمینه و حفاظت از ارزش های ملموس و ناملموس سبک زندگی اسلامی-ایرانی ضرورت دارد.

تبیین بهینه‌سازی پارامترهای طراحی پوستۀ ساختمان در جهت کاهش مصرف انرژی (نمونۀ موردی: بناهای مسکونی متداول شهر تهران)

سید مجید مفیدی شمیرانی

با توجه به نقش حیاتی نمای ساختمان به عنوان پوسته ای محافظ و تأثیر آن بر مصرف انرژی، طراحی صحیح نما در فرآیند طراحی ساختمان ها اهمیت بسیاری دارد. با در نظر گرفتن مشکلات و زمان بر بودن روش های سنتی بهینه سازی، ارائۀ روشی مناسب برای استفادۀ طراحان در مراحل اولیۀ طراحی ضروری است. پوشش بیرونی ساختمان که شامل اجزای کدر و شفاف است، از فضای داخلی محافظت می کند و شرایط اقلیمی بیرونی را بهبود می بخشد. این پژوهش به بررسی پارامترهای مؤثر در نمای ساختمان ها بر رفتار حرارتی و مصرف انرژی پرداخته است. ابتدا با مرور سیستماتیک منابع و مطالعات مشابه، پارامترهای کالبدی نما شناسایی و سپس انواع نماهای موجود در منطقۀ ۱۵ بررسی می شوند. پس از انجام مطالعات، نقشۀ GIS منطقه به طور دقیق تحلیل و انواع نماهای متداول به روش میدانی استخراج شده اند. سپس میزان تأثیر پارامترهای ساختاری جدارۀ ساختمان شامل لایه بندی دیوارها و نماسازی و عایق کاری بر میزان مصرف انرژی سرمایشی و گرمایشی بررسی و تجزیه و تحلیل می شود. نتایج حاصل از شبیه سازی با مطالعات میدانی صحت سنجی و اعتباربخشی می شوند.
لایه بندی دیوارها بیشترین میزان تأثیر بر مصرف انرژی در ساختمان را بر عهده دارد. با توجه به نتایج به دست آمده، رابطۀ مستقیمی بین ضریب هدایت حرارتی دیوار و میزان مصرف انرژی وجود دارد و در بهینه ترین حالت تا بدترین حالت حدود 38.43 کیلووات ساعت بر مترمربع در انرژی گرمایش و 1.48 کیلووات ساعت بر مترمربع در مصرف انرژی سرمایش اختلاف وجود دارد. با توجه به مصرف الکتریسته برای سرمایش، این میزان بسیار چشمگیر است.

ارزیابی و جایگاه روش‌های تحقیق جزءنگر و جامع‌نگر اسلامی؛ مخاطبین خاص: محققین و هنرمندان رشته‌های هنری و معماری و شهرسازی

عبدالحمید نقره کار

روش تحقیق مناسب و مطلوب مهم ترین عامل هدایت انسان ها به ادراک و کشف عالم وجود، حقایق عالم و آدم، ارتباط آن ها و زمینه ساز سیر و صیرورت متعالی انسان ها و ضامن سعادت و جاودانگی آن هاست. متأسفانه در قرون اخیر، فرهنگ غربی با جدایی از مکاتب الهی و رویکرد صرفاً مادی به عالم و آدم و حیوان پنداری انسان ها، روش تحقیق جزءنگر، یعنی حسی، تجربی، غریزی و آماری را در مراکز آموزشی و پژوهشی جهان حاکم نموده است. این روش در شناخت علل مادی و صوری پدیده ها در عالم طبیعت موفق است. به همین دلیل نیز توفیق انقلاب صنعتی و تولید قدرت و ثروت را برای کشورهای غربی به قیمت غارت و استعمار و برده داری سایر کشورها ایجاد نمود، البته با گسترش ازخودبیگانگی و مسخ مردم جهان و ایجاد بحران محیط زیست، تضاد طبقاتی غنی و فقیر، افسردگی، یأس و افزایش خودکشی و غیره. در نقطۀ مقابل، خداوند متعال با ارسال همۀ پیامبران الهی به امتیاز خاص عقلانی و روحانی انسان ها نسبت به حیوانات تأکید و با ارائۀ منابع و مبانی خطاناپذیر، یعنی قرآن و سنت معصومین، روشی را در تحقیق ارائه نموده اند که به خصوص متضمن تبیین سیر و صیرورت متعالی و جاودانۀ انسان ها و حیات طیبۀ آن هاست و به آن روش تحقیق کل نگر و همه جانبه نگر اسلامی می گوییم. در این مقاله ضمن ارزیابی و مقایسه و تبیین جایگاه دو روش فوق، از طریق روش های استدلال منطقی و تفسیری مبتنی بر منابع خطاناپذیر اسلامی، یعنی قرآن و احادیث معتبر، مبانی خودمان را اثبات می نماییم. اصلاح دروس روش تحقیق در دانشگاه ها از مقدمات اصلی و ضروری برای اسلامی کردن دانشگاه ها و تحقق راهبرد مقام معظم رهبری در ایجاد تمدن نوین اسلامی با هویت اسلامی-ایرانی و پرهیز از رویکرد ترجمه و تقلید از فرهنگ ناقص، منحرف، ضدانسانی و ضدتکاملی غربی است.