پژوهش هاي معماري اسلامي

بررسی تاثیر ساختار شکل در شناخت الگوی هندسی میدان نقش‌جهان و بناهای پیرامونی آن از دیدگاه صاحب‌نظران مکتب شکل‌گرایی

جمال الدین سهیلی

فرایند ساختار شکل و درک پیام به وسیله مخاطب از ارزش بسیاری برخوردار است. به شکلی که عناصر مختلف بصری همچون نقطه، خط، سطح و حجم می توانند در شناسایی این فرایند، از یک سو در ارتباط با انسان و مسئله نیاز او در معماری تبیین شده، و از سوی دگر در برخی از آرا در نسبت با خود اثر معماری، مجموعه نیروهای حادث از فرایند شکلی موجود در بنا را از طریق درک روند هندسی تعریف نمایند. لذا ارتباط این فرایند با اصلی چون «هندسه» گره خورده و در عین مرکب بودن، یکپارچگی فضا را به عنوان یک ترکیب خالق میسر می سازد. در فضای قانونمند هندسه است که برای تجزیه اشکال پیچیده به یک شکل ساده، می توان به ساختار نظام های تولیدکننده برپایه مجموعه ای از قاعده های شکلی که به زایش طرح منجر می شوند؛ دست یافت. چنانچه در میدان نقش جهان اصفهان نیز که یکی از شاهکارهای معماری ایرانی-اسلامی است؛ الگوهای زاییده شده از فرایند شکلی خود را در تواریخ و ادوار مختلف نشان داده اند؛ تاجایی که برمبنای روش تفسیری- تاریخی در قالب شکل گیری کلیت میدان و با بهره از سفرنامهها و کتب تاریخی و پس از استنتاج اولیه صورت گرفته و در امتداد آن با بهره از تحلیل هندسی میدان و تبدیل این استدلال به نوع توصیفی، بتوان با توجه به روند شکل گیری میدان وارد فاز استدلال قیاسی شده که در این راستا همسو با نظریه شکل گرایان، ازجمله دوراند¹، کرایر²، هردگ³، و... که به عطف روند شکل در جهت ترکیبشان بر مبنای اصولی چون ادغام، همپوشانی، زاویه ای، و چرخشی سعی در تدوین اصولی جامع برای ترکیب اشکال در جهت تکامل تدریجی شان داشته اند و هردگ این همپوشانی را وارد طبقات اجتماعی از فرد تا روحانیت می کند که به نوبه خود حلقه اتصالی میان شکل و نحوه نگرش اقشار مختلف به آن می باشد. در این پژوهش نیز سعی شده بابهره از طبقاتی چون فرد، جامعه، و حاکمیت و با کمک ابزار بصری چون نقطه تا حجم که در ادوار گوناگون در این میدان مورد تحلیل واقع شده و سپس با تشخیص الگوی هندسی میان آنها و اشتراک گذاری با نظام حرکت لایه های هرکدام از اقشار برمبنای ترکیب شکل مجموعه و با پاسخ به فرضیه ای چون «گمان می رود میدان نقش جهان در ادور مختلف به دلیل همپوشانی الگوی هندسی میدان با نظام فرایند شکلی لایه های اقشارگوناگون اعم از فرد تا حاکمیت تکامل یافته است»؛ بتوان به درک صحیح تقدم و تاخر از منظر تاثیر اصول اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی به شکل صرف در روند شکل گیری میدان از منظر نیازهای اقشار یادشده دست یافت؛ تا بتوان الگوی هندسی مجموعه را در ارتباط با نظام فرایند شکلی لایه های این اقشار در جهت تفهیم روند شکل گیری میدان در ادوار مختلف اثبات نمود.

تحلیل آسیب‌شناختی نماهای مسکونی بر پایه اصول فقهی و اخلاقی و ارتباطات چهارگانه انسانی

اصغر مولایی

بی تردید همه ی فعالیت های انسان از جمله ساختن شهرها، باید در جهت فراهم آوردن محیط مناسب زندگی وی باشد. ساختار کالبدی شهرها و هر جزئی از آنها بایستی اصول و ارزش های معنوی و فرهنگی را به انسان متذکر گردد. اصول و ارزش ها باید به گونه ای سازماندهی شوند که همه ی نیازها و قوای انسان مورد توجه قرار گیرد. از منظر مضامین اسلامی، بستر اصلی برای شکوفا شدن قوا و نیازهای مادی و فرامادی برقراری ارتباطات چهارگانه انسان است. این پژوهش با هدف آسیب شناسی وضعیت نماسازی در معماری معاصر ایران، اصول فقهی و اخلاقی حاکم بر نمای ساختمان های مسکونی را شناسایی می کند؛ و با توجه به اصول شریعت اسلامی تبیین می نماید. مبانی و ریشه ی اصلی این موضوع و مباحث مربوط به آن را می توان در قرآن، روایات، و احادیث جستجو کرد. در این روند به منظور گردآوری داده ها از روش اسنادی و به منظور تحلیل داده های حاصل از متون دینی از روش های تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی استفاده شده است. پس از استخراج اصول مرتبط با دو بخش فقهی و اخلاقی، نحوه ی نمودپذیری آن در نمای ساختمان های مسکونی بیان گردیده است. در نهایت به منظور آسیب شناسی وضعیت موجود و بیان تعارضات در نمای ساختمان های مسکونی در قیاس با آموزه های قرآن و احادیث، اصول بدست آمده بر اساس روابط چهارگانه انسان بررسی گردیده است. نتایج این پژوهش حکایت از آن دارد که نماهای مسکونی معاصر مخل در هر چهار نوع رابطه هستند و لذا بیش ترین تکرارپذیری در خصوص نوع رابطه تضعیف شده، مربوط به رابطه انسان با دیگران است. در نگاهی آسیب شناسانه به معماری نما چنین استنتاج می شود که برآیند آسیب های مختلف مطرح شده، علاوه بر تأثیر منفی بر نماهای شهری همه ی وجوه زندگی انسان را تهدید می کند.

خوانش ساختار شکلی- کالبدی مساجد بر چگونگی ادراک- رفتار و میزان حضورپذیری مخاطبان، مطالعه موردی: مساجد سنتی و معاصر قزوین

مهسا میرسلامی

مسجد به عنوان یک قرارگاه رفتاری، پیوند عمیقی با مخاطب خود برقرار می کند. این هم پیوندی در طول قرون متمادی از پیدایش مساجد تا به امروز بخشی تفکیک ناپذیر از عملکرد مسجد بوده است. عوامل متعددی بر تجربه های رفتاری و ادراکی مخاطب در فضاهای انسان ساخت ازجمله مساجد نقش دارند. از این عوامل تغییرات شکلی، تنوع گونه بندی و کالبدی در ساختار مساجد بر تجربیات رفتاری و فضایی مخاطب دخیل می باشند. در دهه اخیر می توان شاهد افزایش شکل گیری مساجد محله ای در شهر قزوین بود که اکثر این مساجد فاقد سرزندگی، پویایی، و میزان حضور مطلوب مخاطب می باشند و صرفاً تبدیل به فضاهای نمازخانه ای شده اند که این امر سبب عدم قابلیت ایجاد پیوند مابین فضا و مخاطبان می شود. هدف از انجام این پژوهش، کاوشی بر چگونگی نوع ارتباط بین ساختار شکلی- کالبدی مساجد و تاثیر آن بر ادراک مخاطب بوده است؛ به نحویکه نوع هندسه، تناسبات، دسترسی های هم سطح، طبقاتی و سلسله مراتب فضایی، تجربیات متفاوت ادراکی و رفتاری برای کاربران رقم می زنند. از طرف دیگر، تنوع و انطباق پذیری فعالیتی و واسط های ادراکی متأثر از کالبد مساجد بر میزان حضورپذیری مخاطبین در مسجد موردبررسی قرار گرفته است.
در فرایند پژوهش، جمع آوری اطلاعات، با ثبت رویدادها و فنون کار میدانی، در سه مسجد با ساختار سنتی حیاط مرکزی و سه مسجد با ساختار طبقاتی در شهر قزوین موردمطالعه قرار گرفته است و به منظور بررسی نقش و جایگاه ساختار کالبدی و هندسی به روش کمی از تئوری نحو فضا با نرم افزار depthmap10 با به کارگیری شاخص های چیدمان فضایی بهره گیری شده است. ازآنجاکه برای ارزیابی وزن مؤلفه های مؤثر بر چگونگی ادراک و رفتار به صورت کیفی نمی توان به تنهایی از روش فوق بهره جست، در ادامه از طریق روش پیمایشی و طرح پرسشنامه و آنالیز داده ها توسط نرم افزار آماری Amous22 مورد تحلیل همبستگی قرار گرفت و روابط معنادار بین متغیرهای دخیل استنباط گردید. یافته های پژوهش نشانگر آن می باشد که گونه بندی و مؤلفه های کالبدی معماری نظیر توزیع و هم پیوندی، عمق، اتصال فضایی، چیدمان و ارتباط دسترسی های داخلی بر تنوع، انطباق پذیری فعالیتی و همچنین نوع ادراک مخاطب با توجه به واسطه های ادراکی (نیازها و ترجیحات) با مدت توقف و میزان حضورپذیری کاربران مسجد، هم پیوندی قوی و مستقیم ایجاد می کنند.

تعیین عوامل مؤثر برای ارزیابی میزان ظهور ارزش‌های انسانی قرآنی در معماری مسکن بر اساس نظر صاحبنظران (نمونه موردی: بررسی تطبیقی مسکن آپارتمانی تهران با مسکن در انتهای دوران سنتی تهران)

مهدی شریفی

تغییر و تحولات الگوهای هویتی در معماری مسکن در مواجهه با معماری مدرن در قرن بیستم باعث شد گونه‏های جدید از مسکن در جهان و ایران ارائه گردد. در تحقیقات پیشین به صورت پیش فرض مسکن دوران سنتی منطبق با ارزش های دینی و مسکن معاصر (به ویژه نوع آپارتمانی) مغایر با آن دانسته شده است. این پژوهش در جستجوی یافتن معیارهای دقیقی بر اساس اصول اسلامی است که میزان صحت این فرضیه ها را تعیین کند. فلذا تحقیقی با کیفیت سؤال و هدف این پژوهش انجام گردید. سوال پژوهش: کدام ارزش‏های قرآنی در راستای معماری مسکن از قرآن قابل استخراج است؟ و هدف پژوهش: تبیین ارزش‏های انسانی از قرآن در راستای معماری مسکن معاصر. روش تحقیق این پژوهش، مرور متون و منابع و کتابخانه‏ای با استفاده از قرآن و منابع با ارزش اسلامی، و مشاهده میدانی نمونه‏ها و تحلیل محتوای کیفی مصاحبه‏های میدانی در روش دلفی بصورت نیمه ساختار یافته و عمیق با صاحبنظران حوزه و دانشگاه در تهران انجام گردید. دستاورد این پژوهش: 1. تبیین و تعیین ارزش‏های انسانی حاصل از قرآن در راستای معماری مسکن آپارتمانی معاصر تهران با امتیازدهی پنج درجه ای توسط صاحبنظران در جدول لیکرت به ترتیب اهمیت معدل حاصله عبارتند از: امنیت و آسایش (9/4)، محرمیت (8/4)، عبودیت و بندگی (7/4)، کرامت انسانی (7/4)، حریم خصوصی (6/4)، ایمنی، استحکام، استواری (6/4)، تواضع و فروتنی (5/4)، عوامل زیستی پایدار (5/4)، خلوت (5/4)، خلاقیت (4/4)، یاد اسماء الله (2/4)، فعالیت پذیری (1/4)، تناسبات (1/4)، قناعت (4)، عزت نفس (4)، نظم (4)، تزئینات کاربردی (9/3)، روابط اجتماعی (9/3)، طبیعت (8/3)، وسعت خانه (7/3).2. میزان تاثیرگذاری زیاد سی و سه شاخص ارزش های انسانی قرآنی بر معماری مسکن سنتی تهران هشتاد و پنج درصد و بر معماری مسکن آپارتمانی معاصر تهران پانزده درصد بود. 3. با اجماع نظر صاحبنظران، کاربرد و تجلی حریم نیز به عنوان یکی از ارزش‏های انسانی قرآنی حاصل این پژوهش به عنوان نمونه، در معماری مسکن سنتی و در معماری مسکن آپارتمانی معاصر تهران بررسی شد و نتیجه در (جدول 4) ثبت گردید. در تحلیلی دستاورد حاصل از این پژوهش با نتایج مقالات پیشین مقایسه گردید و به عنوان نمادی از کارایی این دستاورد‏ها، نمونه موردی تهران، یعنی مقایسه مسکن قاجاری و آپارتمانی معاصر ارائه گردید. این ارزش‏های انسانی قرآنی، در حال حاضر در معماری مسکن آپارتمانی معاصر تهران، کم رنگ هستند یا وجود ندارند.

تبیین اثرپذیری ادراک انسانی از محیط در گونه های متفاوت باغ‌شهر بررسی تطبیقی باغ‌شهر‌های دهکده و مهرشهر

جمال الدین سهیلی

در فرایندهای برنامه ریزی شهری، لزوم توجه به ارتقای کیفی محیط در راستای تأمین رضایتمندی شهروندان، از اصول بنیادی امر توسعه به شمار می رود. ماهیت محیط ، ماحصلی از فعالیت ها، مفاهیم و خصوصیات فیزیکی است؛ بنابراین ادراک کاربر، رویکردی تحلیلی از قضاوت فضایی را ارائه می دهد. اهمیت پاسخ گویی سطوح ادراکی متفاوت فرد توسط عوامل مختلف محیطی، ضرورت بررسی کیفیت محیطی از منظر تجربه ادراکی را نشان می دهد؛ زیرا بحران گسترش محیط های فاقد مطلوبیت تجربی حاصل از برخوردهای عملکردگرا، موجب ناکارآمدی در تأمین نیازها شده و ضمن آسیب به مکانیسم های رفتاری، حیات شهری را نیز دچار مخاطره کرده است. این پژوهش با هدف تبیین اثرگذاری کیفیت محیطی بر تلقی تجربی ساکنان دو باغ شهر در استان البرز انجام شده است و با فرض وجود ارتباط میان کیفیت محیط در فضاهای همگانی با ادراک مخاطبان و جهت پاسخگویی به چگونگی این ارتباط اقدام شده است. دهکده با تردد کنترل شده، دارای خدمات محدود و بدنه های محصور و منفک از بافت شهری، اما مهرشهر با خدمات محله ای مجهز و بدون محدودیت پیرامونی و کنترل عبور و مرور است که ضمن دوره ساخت مشترک، چیدمان فضایی آن ها حفظ شده است؛ با توجه به تأثیرات ویژگی های زمینه ای متفاوت بر تجربه کاربران، در راستای هدف، میزان رضایتمندی نسبت به مؤلفه های زیبایی شناسی و کالبدی- فضایی دو باغ شهر مقایسه شده است. پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و رویکرد روش شناسی آن آمیخته است. مطالعه پیمایشی با توزیع تصادفی پرسشنامه میان ساکنان انجام شده و تحلیل متغیرها با spss و آزمون فرضیه با آماره (t) صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهند حصار پیرامونی و ساختار شطرنجی دهکده با ایجاد باهمستان ها به وسیله مرزبندی گیاهی، موجب تأمین محصوریت شده و با بهره از کریدورهای دید به فضاهای باز، نبود دیوارهای همسایگی و همه شمولی معابر موجب افزایش پیوستگی شده است. در مهرشهر، تنوع فرمیک خانه ها، طراحی منحنی وار با تغییر زاویه دید ارتقای تباین فضایی را منتج شده و هماهنگی حجم، نما و کاربری بناها، تناسبات بصری و پیاده محوری موجب رضایتمندی معیار مقیاس شده است. در هر دو مجموعه وجود باغ های شخصی، چشم اندازهای طبیعی و تنوع بصری- حرکتی معیار کیفی زیبایی شناسی برابری را به وجود آورده است. در نهایت اصلی ترین عوامل موفقیت تجربه ادراکی، دعوت کنندگی افراد خسته از کسالت زندگی پرتلاطم شهری، پیوستگی سبزینگی در جداره بیرونی و اعتلای زیبایی بصری منظر بافت های شهری هم جوار در دهکده و تأکید بر نظم و طرح واره هندسی در مهرشهر بوده است.

بررسی تطبیقی قرارگاه‌های رفتاری در بازار سنتی و مرکز خرید دیپلمات بروجرد مبتنی بر تحلیل پیکره‌بندی فضایی

حسن سجادزاده

طبق نظر غالب در مطالعات معماری و شهرسازی، بازار به عنوان ستون فقراتِ ساختار فضایی و اجتماعی شهرهای ایران توصیف می شود. بااین حال مطالعات مختلف در مورد فضاهای عمومی به ویژه در مورد مراکز تجاری در ایران مبین این نکته هستند که علی رغم رشد کمی این ساختمان ها، در حوزه کیفی دچار ضعف های جدی هستند. به صورتی که موجب تنزل مؤلفه های کیفی و عدم موفقیت بسیاری از فضاهای طراحی شده در دوران معاصر دیده شده است. با شناخت این مسئله و کمبود مطالعات رفتاری-فضایی در بازارها و مراکز تجاری در این مقاله سعی شده است تا نسبت میان کیفیت محیط در ابعاد مختلف از جمله فضایی با فعالیت های جاری در بازارهای سنتی و مراکز تجاری جدید مطالعه شود. چرا که به نظر می رسد بین نوع فعالیت های جاری و موفقیت قرارگاه رفتاری ارتباطات معناداری وجود دارد. روش پژوهش آمیخته و مبتنی بر مشاهده طیف فعالیت های جاری، تحلیل پیکره بندی فضایی و پرسشگری از کاربران فضاست. محدوده مطالعه شامل بازار سنتی بروجرد و مرکز خرید دیپلمات به عنوان دو الگوی معماری انتخاب شده است. بدین منظور دو قرارگاه رفتاری در بازار سنتی و یک قرارگاه در دیپلمات سنتر مورد مطالعه قرار گرفتند. متغیرهای تحلیل چیدمان فضایی شامل «هم پیوندی»، «عمق» و «میزان» اتصال بوده است. فعالیت های جاری بر اساس نظریه «یان گل» ذیل سه گروه «اجباری»، «اختیاری»، و «اجتماعی» تفکیک شده است و کیفیت محیط نیز به چهار دسته «عینی- ساختاری»، «عینی- عملکردی»، «عینی- محیطی»، «ذهنی- فضایی»، «ذهنی- معنایی» تقسیم شده است. آزمون فرضیات با استفاده از روش تحلیل همبستگی در نرم افزار SPSS.23 صورت گرفته است. نتیجه شد که قرارگاه های رفتاری مورد مطالعه به دلیل کیفیت کالبدی بالا، امکان بروز فعالیت های انتخابی را که بیش از سایر فعالیت ها به شرایط فیزیکی و کالبدی محیط وابسته هستند؛ میسر می کند. همچنین میان فعالیت اختیاری و همپیوندی رابطه معناداری مثبت در قرارگاه های رفتاری مورد مطالعه برقرار است.

تحلیل تناسبات هندسی حیاط و نما در خانه‌های تاریخی شهر اصفهان

مریم قاسمی سیچانی

خانه های تاریخی از لحاظ اصول معماری و ویژگی های هندسی از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند. این مطالعه به بررسی ویژگی های اصول هندسی اتخاذشده در خانه های دوره صفویه و قاجاریه می پردازد. هدف اصلی، شناخت ویژگی های هندسی خانه های تاریخی چند حیاط و نمای آن ها و بررسی تأثیر آن ها بر یکدیگر است. تحقیقات گسترده ای در این حیطه انجام گرفته است؛ اما مطالعه ای به بررسی نسبت طول حیاط به ارتفاع نما و نسبت طول به عرض حیاط انجام نگرفته است. جامعه آماری این مطالعه، متشکل از خانه های تاریخی یک یا چند حیاط مرکزی شهر اصفهان است. از میان این جامعه تعداد ۱۵ خانه به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب و مورد بررسی قرارگرفته است. رویکرد روش شناختی تحقیق، مبتنی بر پایه مطالعات میدانی و تحلیل هندسی-حسابی است. ابزارهای مورد استفاده از طریق برداشت و نرم افزار ترسیمی اتوکد انجام شده است. نتایج حاکی از آن است که حیاط خانه ها عمدتاً به شکل مستطیل بوده است. چنانچه محور کشیدگی حیاط در خانه های مورد مطالعه شمالی- جنوبی بوده است؛ نماها در خانه های ۲، ۳، و ۴ جبهه ساخت به گونه ای قرار می گیرند که نمای شمالی ارتفاع بیشتری نسبت به ۳ نمای دیگر داشته و چنانچه محور کشیدگی حیاط شرقی- غربی بوده؛ عکس این پدیده صادق است. نماها و جهت قرارگیری آن ها در حیاط یکی از تأثیرگذارترین مؤلفه ها در به دست آوردن تناسب حیاط به نما است.

بازتعریف سبک‌های معماری در دوره جنگ تحمیلی ایران با رویکرد شناسایی آثار سنتی (موردپژوهی: کالبد بناهای شاخص)

لیلا زارع

معماری سنتی اصطلاحی است که پس از دوران مدرنیزاسیون در ایران، مطرح و در صحبت های بسیاری از معماران، کتب و مقاله ها، به آن پرداخته شده و در دانشکده های معماری مورد نقد و گفتگو واقع شده است. در ادامه و پس از وقوع انقلاب اسلامی و بسته شدن شرکت های ساختمانیِ خارجی در ایران، بسیاری از شرکت های بزرگِ معماری نیز تعطیل و یا نیمه فعال شدند. با بروز جنگ تحمیلی و تحریم اقتصادی، فعالیت های ساختمانی به شدت کاهش یافت و در طی هشت سال جنگ، اکثر فعالیت های ساختمانی در مقیاس خرد و کوچک انجام شد و کار های دولتی غالباً در جهت تکمیل پروژه های ساختمانیِ قبل از انقلاب بود. برخی از این معدود ساخت و سازها، منجر به تولید آثاری با سبک و سیاقِ سنتی شدند که شناسایی و تشریح آن ها واجد اهمیت است و در دستور کار تحقیق پیش رو قرار دارد؛ زیرا که عجین با فرهنگ، تاریخ، و کیفیت متعالیِ معماریِ گذشته است و غنای معماری و هویت تحلیل رفته در آثار معماریِ امروز را می توان در آن ها جستجو کرد. اینکه چه سبک هایی و چه تعداد آثار بر اساس ایدئولوژی و شاخصه های این سبک ها در جهت تداوم و زنده نگه داشتنِ معماری غنی و سنتی ایرانی، در برهه جنگ هشت ساله وجود دارد؛ مجهول اصلی تحقیق و دستیابی به آنها، هدف آرمانی پژوهش است. در پژوهش حاضر، که با روش تفسیری-تاریخی و تدابیر تحلیلی-مقایسه ای است؛ به معرفی سبک های معماری در این دوره تاریخی پرداخته می شود تا از میان آن ها، مکاتبی که واجد شاخصه های معماری سنتی ایران هستند؛ استخراج گردند. گردآوری اطلاعات از طریق میدانی و اسنادی است که به شناسایی ساختمان هایی با کالبد سنتی ، خواهد انجامید. نتایج تحقیق نشان می دهد که در برهه جنگ هشت ساله، آثاری از سه مکتب «معماری سنت گرایی»، «معماری مدرن متاخر»، و «معماری پست مدرن» در کشور ساخته شدند. در این بین، معماری مدرن متاخر فاقد شاخصه های سنتی در کالبد آثار ساخته شده ی خود است و در مقابل، دو سبک سنت گرایی و پست مدرن که بر اساس نظریه های معماریِ آن ها، یازده ساختمان شاخص طراحی و اجرا شدند؛ دارای مولفه های معماری سنتی ایران خواهند بود. در انتها ویژگی های کالبدی هر یک مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.