پژوهش هاي معماري اسلامي

نقش «حافظه» (خزانه معنا) و «خیال» (خزانه صورت) معمار در شکل‌دهی به فرایند خلق و ادراک آثار معماری بر اساس دیدگاه حکمت متعالیه

سمانه تقدیر

مسئله چگونگی شکل گیری فرایند خلق و ادراک آثار معماری و عوامل موثر بر آن مقوله ای با اهمیت، چند بعدی، و میان رشته ایست. این در حالیست که در حال حاضر فرایند شکل گیری آثار معماری در اکثر پژوهش ها با تکیه بر برداشت های سطحی از ادراک انسان و در بهترین حالت وابسته به حواس پنج گانه ظاهری انسان و البته معمولا محدود به برخی از آنها بررسی می شود. بنابراین لازم است جوانب این مسئله از منظر علوم انسان شناسی (شناخت قوا و ابزارهای ادرکی او)، هستی شناسی (شناخت مراتب هستی)، و روان شناسی محیط (بررسی رابطه انسان و محیط) پرداخته شود.
پژوهش حاضر قصد دارد به بررسی چگونگی شکل گیری مراحل فرایند خلق و ادراک آثار معماری با تمرکز بر قوای باطنی به ویژه «حافظه» و «خیال» معمار بپردازد؛ و با بازتعریف مراحل تجزیه، ترکیب، و ارزیابی در این فرایند با یک نگاه نو، عواملی که مستقیم و غیرمستقیم موثر بر کیفیت شکل گیری و تحقق این مراحل هستند را؛ بررسی نماید. شالوده نظری این پژوهش مبانی حکمت متعالیه و برای انجام آن از راهبرد استدلال منطقی استفاده شده است. در مرحلۀ گردآوری داده ها از مطالعات اسنادی و کتابخانه ای، و در مراحل بعد، از روش استدلال قیاسی استفاده شده است.
نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد معماری مانند سایر افعال انسان متاثر از بستر مادی و معنوی رشد (تجربه زیسته) و ادراکات معمار در طول عمر تا لحظه خلق اثر است. معمار از یک طرف متاثر از حافظه (خزانه معانی) و خیال (خزانه صورت ها) خود است که خمیر مایه ایده های او خواهند بود؛ و از طرفی به واسطه افعال، اخلاق و مزاج خود مرتبه ای برای نفس ناطقه اش -که مبدا و خالق افعال اوست- رقم می زند؛ و البته مرتبه نفس هم نقش بسزایی در کارایی حافظه و خیال در انسان دارد؛ زیرا معانی و صورت ها ذخیره شده در آنها حاصل سطح تعامل او با عوالم هستی است. این رویکرد همچنین می تواند زمینه ساز تحول در حوزه تعلیم معماری و تربیت معماران باشد. زیرا تاکید می نماید معمار ابتدا باید قوس صعود معرفت یابی را در وجود خویش طی کند و بعد اقدام به آفرینش در قوس نزول خلق اثرمعماری نماید.

کارکرد تربیتی حسینیه‌ها در ترویج و تداوم سبک زندگی شیعی (موردپژوهی: حسینیه‌های شهر کاشان)

محمد رضا عطایی همدانی

بنا بر اعتقاد بسیاری از اندیشمندان سبک زندگی اساساً وابسته به مکتب و ایدئولوژی است. بدین ترتیب بروز و ظهور یک فرهنگ در بعد اجتماعی، زمانی رخ می دهد که سبک زندگی مردمان مطابق با مکتب حاکم باشد مکتب تشیع نیز با بهره گیری از مفهوم ولایت در کنار توحید اسلامی برای تمام شئونات فردی و اجتماعی شیعیان برنامه عملی ارائه می کند. در حقیقت نوع قابل تمایزی از سبک زندگی را در ادوار مختلف پیشنهاد می کند که فارغ از وابستگی به شرایط زمانی و مکانی، هویت متمایزی ایجاد می کند. در فرایند تربیت، مبانی نظری و مهارت های فردی و جمعی وابسته به مکتب تشیع از نسلی به نسل بعد انتقال می یابد. پژوهش حاضر ضمن شناخت نقش تربیت به عنوان عامل ترویج و تداوم سبک زندگی شیعی، اهمیت حسینیه ها را به عنوان ظرف مکانی با کارکرد تربیتی-آموزشی یاد شده بیان می کند؛ و برای اثبات این مدعا نقش حسینیه های شهر کاشان در شکل گیری و تداوم سبک زندگی شیعی را نشان می دهد. برای تدوین چارچوب نظری در پژوهش حاضر از راهبرد استدلال منطقی و برای نمایش مصداقی آن از راهبرد موردپژوهی بهره گیری شده است. بدین ترتیب شاخصه های برگرفته از سبک زندگی و تربیت اسلامی در انطباق با ویژگی های معمارانه شامل کارکرد، کالبد و ارتباط با بستر طبیعی و شهریِ حسینیه های کاشان، به عنوان مصداق قرار گرفته است.

مقایسه تطبیقی مساجد سبک‌های مختلف معماری ایرانی اسلامی بر مبنای مفهوم سلسله‌مراتب

علی اکبر حیدری

سلسله مراتب در معماری نمودی از تلاش برای بیان مفهوم گذار و جنبه تدریجی فرایند ادارک است. این اصل به عنوان یکی از اصول بنیادی در هنر سنتی شناخته شده و با سلسله مراتب وجودی که بالاتر از مرتبه مادی مربوط به آن قرار دارد نیز؛ منطبق و هماهنگ است. این اصل در ترتیب رسیدن به یک فضا، الگوی بنیادی اتصال، انتقال و وصول را پیشنهاد می کند که بیان کننده جنبه استدراجی وصول به فضا است. در این ارتباط مسجد از جمله بناهایی است که وجود اصل سلسله مراتب در آن بسیار ضروری است به نحوی که مفهوم سیر از ظاهر به باطن به عنوان مهمترین کارکرد مسجد، به واسطه اصل سلسله مراتب نمود می یابد. با این حال در طول دوره های مختلف و با گذشت زمان، نمود این اصل در مساجد ساخته شده در سبک های مختلف معماری ایرانی به صورت های متفاوتی بروز یافته است. در همین ارتباط، پژوهش حاضر سعی بر آن دارد که با بررسی سبک های مختلف مساجد در تاریخ معماری ایران، نمودهای مختلف این مفهوم را مورد بررسی قرار دهد. روش تحقیق این پژوهش یک روش توصیفی-تحلیلی به منظور تحلیل نمونه های موردی می باشد. با توجه به سبک شناسی معماری ایران، مساجد تاریخی در قالب شش سبک پارسی، پارتی، خراسانی، رازی، آذری، و اصفهانی قابل تقسیم هستند که سبک پارسی و پارتی دارای مسجد نمی باشند. بر همین اساس از هر 4 سبک 8 مسجد (در مجموع 32 مسجد) به عنوان نمونه های موردی به صورت تصادفی انتخاب شد. هدف اصلی در پژوهش حاضر، تحلیل سبک های مختلف معماری مساجد ایران از منظر سلسله مراتب و وجوه مختلف نمودپذیری این مفهوم در آنها است. روش تحقیق در این پژوهش درسه گام است که در گام اول به بررسی وجوه مختلف سلسله مراتب و نحوه ارزیابی شاخصه های آنها به روش مطالعات کتابخانه، در گام دوم به تجزیه وتحلیل وجوه مختلف سلسله مراتب در مساجد سبک های مختلف، و در گام آخر به بحث و نتیجه گیری پرداخته شده است. در نهایت نتایج تحقیق حاکی از آن بود که در سبک خراسانی، هر سه بعد سلسله مراتب در یک سطح ابتدایی در مساجد نمود داشته است؛ در سبک رازی، سلسله مراتب مکان مورد توجه قرار گرفت؛ اما با گذشت زمان، این بعد در سبک های آذری و اصفهانی رو به تکامل نهاد. در سبک آذری، سلسله مراتب اندازه بسیار مورد توجه قرار گرفت؛ و در نهایت در سبک اصفهانی، سلسله مراتب شکل، بیشترین نمود پذیری را در مساجد داشته است.

تحلیل امر ذهنی در نشانه‌شناسی مکان به‌مثابه مبنای مداخله در اماکن مقدس (نمونه موردی: حرم حضرت عبدالعظیم)

علی اکبری

از آن جاکه عمدتاً بقاع متبرکه در میان بافت های تاریخی شهرها واقع شده است؛ حفظ هویت تاریخی بافت یکی از چالش های پیش رو در طرح های توسعه است. در برخی از طرح های توسعه اماکن متبرکه مشاهده می شود که اصول برنامه ریزی، بی توجه وجه ذهنی زیارت و خاطره تاریخی زائران از بنا و ماهیت و هویت بافت اطراف بوده و موجب تخریب بستر خاطرات بین نسلی افراد و قطع ارتباط ذهنی آنان با بنا شده است. با توجه به ضرورت اجتماعی و فرهنگی حفظ هویت مکانی و تاریخی و رابطه ذهنی افراد با مکان در برنامه ریزی های توسعه، هدف از انجام این پژوهش آن است که مبتنی بر مطالعات میدانی، دیدگاه کاربران را به اتکای تجربه زیسته شان از امر عبادت و زیارت در حرم حضرت عبدالعظیم^(ع)احصا کند و ضمن آزمون فرضیات پژوهش، به روش پدیدارشناختی داده ها را تفسیر کند و راهکارهای عملیاتی را به مثابه مبنای مداخله در اماکن مقدس ارائه نماید. مطالعه حاضر از حیث هدف، کاربردی است. پارادایم فلسفی تحقیق مبتنی بر گفتمان تفسیری است. با توجه به ماهیت متغیرها رویکرد تحقیق کیفی است و روش تحقیق، پیمایشی و طرح تحقیق، توصیفی-تحلیلی است. تبیین مبانی نظری تحقیق و احصای متغیرها از طریق مطالعات کتابخانه ای و میدانی اعم از مشاهده مستقیم، مصاحبه و توزیع پرسش نامه انجام شده است. نتایج حاصل از بحث نشان می دهد که سلسله مراتب فضایی ساختمان، ارتباط بصری با گنبدخانه، عوامل کیفیت ساز مؤثر بر ذهنیت و ادراک کاربران در هر فضا و وجود نشانه های معناساز و موقعیت های خاطره ساز، تأثیر مستقیم، مثبت و معناداری بر مؤلفه های حس تعلق، حضورپذیری، و خاطره سازی برای مردم در مکان مقدس دارند و حفظ آن ها موجب هویتمندی مکان می شود.

تبیین عوامل موثر بر حس تعلق به مکان و ارزیابی شاخص‌های پایداری اجتماعی در بافت تاریخی (مورد مطالعه: محله جویباره اصفهان)

ساناز رهروی پوده

امروزه پایداری اجتماعی یک از مفاهیم تأثیرگذار و قابل بحث در طراحی معماری و شهری محسوب می شود. ازآنجاکه محله جویباره اصفهان، قدیمی ترین بافت تاریخی این شهر به حساب می آید و این بافت ارزشمند با همه ویژگی های قابل توجه موجود در آن به سمت فرسودگی و انحطاط، نزول یافته است؛ شناخت و ایجاد شاخصه های پایداری اجتماعی در این بافت ارزشمند، می تواند در حفظ ارزش های این محله و ثبات آن به عنوان بافت تاریخی، نقش به سزایی داشته باشد. ازآنجاکه ساکنین بومی این محله ارزشمند -که ترکیبی از تعداد محدودی از یهودیان و تعداد کثیری از مسلمانان هستند- در حال کوچ از آن هستند و ساکنین غیربومی جایگزین آن ها می شوند؛ حفظ بافت تاریخی آن ضرورت می یابد. شاخصه های پایداری اجتماعی در بافت تاریخی جویباره کدام اند و رابطه بین متغیرها و اولویت های آن ها به چه صورتی خواهد بود؟ هدف از این پژوهش، شناخت شاخصه های پایداری اجتماعی در جهت حفظ ساکنین بومی با حس تعلق زیاد به این بافت تاریخی است؛ به گونه ای که ایجاد این شاخصه ها در بین ساکنین بومی و محل زندگی آن ها، از انحطاط و فرسودگی این بافت جلوگیری کند. چراکه این بافت قدیمی ترین بافت شهر اصفهان محسوب می شود و بناهای تاریخی ارزشمندی در هم جواری آن همچون مسجد جامع عتیق وجود دارد. از طرفی تحقیقات گسترده ای در رابطه با پایداری اجتماعی در حیطه مسکن انجام شده است؛ اما در مورد بافت های تاریخی مطالعات انجام شده بسیار محدود است. روش تحقیق در مقاله پیش رو از نوع کمی است؛ و داده ها با استفاده از روش پیمایش گردآوری شده است. پرسش نامه در دو مرحله توزیع و مورد تحلیل قرارگرفته اند. به منظور تجزیه وتحلیل داده ها از نرم افزار SPSS، و آزمون های آماری تک نمونه ای و فریدمن برای ارزیابی و اولویت بندی متغیرها استفاده شده است. با توجه به مطالعات انجام شده در میزان حس تعلق در محله، که بر اساس جنسیت، شغل و سن در پرسش نامه اول موردبررسی واقع شده، احساس تعلق در بین مردان با شغل کاسب بیشتر از زنان و بقیه مشاغل بوده است. از نظر سنی گروه سنی سالمند، دارای حس تعلق مکان بیشتری به محله هستند. در توزیع پرسش نامه دوم شاخصه های پایداری اجتماعی که شامل کیفیت زندگی، کیفیت فضای باز، توجه به ویژگی های بافت تاریخی و میزان تعاملات اجتماعی افراد ساکن در محله بوده است؛ مورد بررسی قرار گرفت. این پرسش نامه در بین مردان با شغل کاسب و زنان با شغل خانه داری که هر دو از جنس گروه سالمند هستند و به ترتیب بیشترین حس تعلق مکان به محله را دارند؛ توزیع شد. بر این اساس مشخص شد که کیفیت زندگی، بیشترین میزان اهمیت و تعاملات اجتماعی، کمترین میزان اهمیت را در جهت رسیدن به شاخصه های پایداری در محله جویباره در بین ساکنین محله دارا است.

مطالعه تطبیقی نگارش کتیبه های کاغذی محفوظ در موزه حرم حضرت عبدالعظیم(ع) و کتیبه های کاشی ایوان امام‌زاده طاهر(ع) به قلم نستعلیق محمدابراهیم طهرانی

آمنه گلستان

مجموعه حرم حضرت عبدالعظیم ^(ع) در شهرری، یکی از گنجینه های ارزشمند آثار معماری و هنرهای وابسته به آن است که شالوده اش در نیمه دوم قرن سوم ﻫ.ق گذاشته شده و تا عصر حاضر توسعه و تکامل یافته است. از شاخص ترین تزئینات این مجموعه، هنر کتیبه نگاری «محمدابراهیم طهرانی مشهور به میرزاعمو» است که به دو شیوه خوشنویسانه بر روی کاغذ و معمارانه بر روی کاشی هفت رنگ به قلم نستعلیق کتابت و اجرا شده است. از آنجا که تألیفات حوزه خوشنویسی در قلم نستعلیق عموماً بر شناخت تحولات شکلی قطعات و نسخ خطی استوار است؛ کتیبه نگاری و تحولات شکلی آن به ویژه در اماکن مذهبی، و هم چنین چگونگی انطباق ویژگی های شکلی این قلم با ویژگی ها و اقتضائات کتیبه نویسی کمتر مورد توجه پژوهشگران بوده است. هدف این پژوهش بنیادی، شناخت وجوه افتراق این دو شیوه از کتیبه نگاری و تغییرات شکلی حروف و کلمات قلم نستعلیق در انتقال خط بر روی کاشی بود که با استفاده از منابع کتابخانه ای- میدانی و روش مشاهده ای- تطبیقی و تحلیلی به آن پرداخته شد. برای رسیدن به هدف پژوهش، پاسخ به این پرسش ها ضروری است که 1. تفاوت های شکلی در نحوه کتابت و ترکیب بندی کتیبه های کاغذی در موزه حرم حضرت عبدالعظیم^(ع) و کتیبه های کاشی هفت رنگِ ایوان امام زاده طاهر^(ع) به قلم نستعلیق محمدابراهیم طهرانی کدام است؟ 2. بر اساس کدام مولفه ها می توان این کتیبه ها را طبقه بندی نمود؟ نتایج بررسی ها در هر دو نوع کتیبه نگاری، اختلافات جزئی نظیر اجرایِ کوچک تر، ضخیم تر و اغلب با میزان کشیدگیِ کمتر در حروف و کلمات، عدم پیوستگی مفرداتی نظیر ر، و به حرف ه، زاویه نقطه گذاری 36 تا 50 درجه، و نیز تعداد کرسی کمتر و یک نوع تشدیدگذاری در ترکیب بندی کتیبه های کاشی را نشان داد. علاوه بر تبحر کاشیکار، نظارت مستقیم خوشنویس و تسلط وی در کتابت بر روی انواع بوم، سبب کمترین تغییرات شکلی در انتقال خط بر روی کاشی شده است. هم چنین کتیبه های کاغذی این مجموعه به تاریخ 1291 ﻫ.ق و رقم محمدابراهیم طهرانی، به صورت متن سیاه بر زمینه نخودی رنگ در قالب دو نوع قاب بندی منحنی و زاویه دار طبقه بندی شدند. حال آن که کتیبه های کاشی به تاریخ 1301 ﻫ.ق و رقم محمدابراهیم مشهور به میرزاعمو، به صورت متن سفید بر زمینه لاجوردی در قالب یک نوع قاب بندی منحنی قابل بررسی بودند.

شناسایی عوامل فرهنگی و هنری در شهر خلاق ایرانی – اسلامی

سهیلا رضایی آدریانی

یکی از جدیدترین استراتژی های توسعه شهری -که تأکید اصلی بر محوریت فرهنگ و هنر در روند توسعه شهری دارد- ایده شهر خلاق است. شهر خلاق رویکردی فرهنگی در توسعه شهر است که بر ارتقای کیفیت زندگی شهروندان از طریق جذب و پرورش استعدادها و خلاقیت افراد تأکید دارد. برای این منظور، شاخص های شهر خلاق با استفاده از روش کتابخانه ای و تحلیل اسناد و مدارک جمع آوری شد؛ و جهت بررسی میزان انطباق شاخص ها با معیارهای اسلامی- ایرانی، از نظرات و دیدگاه های طلاب و اساتید علوم دینی و اساتید شهرسازی استفاده به عمل آمد. جمعیت نمونه در این مطالعه شامل 230 نفر از طلاب حوزه علمیه اصفهان برای تکمیل پرسشنامه و 15 نفر از متخصصین شهرسازی و اساتید حوزه برای مصاحبه عمیق بودند. از تکنیک تحلیل عاملی تأییدی جهت تجزیه وتحلیل اطلاعات استفاده شد؛ و در نهایت عوامل تحقق شهر خلاق ایرانی- اسلامی، در چهار گروه توسعه فرهنگ و هنر، ادبیات و هنرهای تجسمی، آزادی اجتماعی و فکری و آزادی سیاسی طبقه بندی شد.
نتایج پژوهش نشان داد که «افزایش سطح سواد مردم»، «دسترسی به منابع معتبر کتابخانه ای و تألیفات جدید» و «افزایش کمیت و کیفیت مطبوعات و نشریات» ازجمله مهم ترین شاخص های فرهنگی هنری، می باشند.

بررسی تطبیقی مفهوم «حریم» در خانه های کشورهای اسلامی حوزه خاورمیانه (مطالعه موردی: خانه‌های اصفهان، صنعاء، دمشق)

سمیه امیدواری

جدا شدن حریم اهل خانواده از غیر و همچنین مهمان و تفکیک این دو عرصه از زندگی در عمده خانه های اسلامی واجد اهمیت بسیار می باشد و ظهور و تجلیات آن در معماری بسته به بسترهای اقلیمی، جغرافیایی، فرهنگی متفاوت بوده است .بررسی الگوهای حریم گذاری در خانه های کشورهای مختلف اسلامی به خوبی این تنوع را نشان می دهد. این تحقیق با همین هدف سه الگوی خانه در سه شهر با قدمت و اصالت اسلامی را مورد بررسی قرار می دهد. روش پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی و هدف، مطالعه مفهوم حریم و تحلیل نحوه ظهور تجلیات آن در این سه الگو می باشد. این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این سوال است که چگونه مفاهیمی مانند «حریم» متاثر از بوم و فرهنگ، تجلیات متفاوتی پیدا می کند؟ لذا با انتخاب خانه از سه شهر اسلامی اصفهان، دمشق، و صنعاء، و مطالعه الگوی رفتاری و گونه شناسی خانه ها در این سه شهر به بررسی مفهوم حریم در آنها پرداخته شده است. بارزترین جلوه های حریم در این خانه ها، تفکیک عرصه های خصوصی و عمومی بوده است. در خانه های اصفهان به دلیل گسترده شدن خانه در سطح، تفکیک حریم مهمان از اهل خانه از طریق تفکیک حیاط ها، و از سویی تفکیک فضاها در جبهه های مختلف یک حیاط بوده است. در خانه های دمشق به دلیل شرایط خاص اقلیمی و گسترده شدن فضاها در طبقه اول جهت دریافت باد مطلوب، تفکیک حریم در عمده خانه ها از طریق تفکیک در طبقات مختلف حیاط خانه امکان پذیر بوده است. در خانه های صنعاء به دلیل شرایط خاص جغرافیایی منطقه و وجود زمین سنگلاخی و از سویی شرایط خاص امنیتی منطقه، تفکیک حریم از طریق توزیع فضاها در طبقات مختلف خانه بوده است. این مقاله بر اساس فرضیۀ پژوهش مبنی بر وجود ارتباط میان نحوه ظهور حریم در خانه های اسلامی و جایگاه «بوم– طبیعت و انسان» که شامل بسترهای مختلف اقلیمی، جغرافیایی، و فرهنگی می باشد؛ ضمن آزمون فرضیۀ پژوهش نشان می دهد بوم منطقه نقش بسیار مهمی در ظهور تجلیات مختلف حریم ها داشته است و میزان این حریم خواهی نیز در مناطق مورد مطالعه تفاوت بوده است.