پژوهش هاي معماري اسلامي

تاثیرات گذار از سنت به مدرنیته بر سلسه مراتب فضایی ورود به خانه های مسکونی شهر سنندج

صلاح الدین مولانایی

اواسط دوره ی قاجار تا دهه ی اول حکومت پهلوی، بخشی از معماری معاصر ایران است که دست خوش تغییرات دوران مدرنیته گردیده است. به مرور زمان، فرم ها و اشکال مدرن، سلسله مراتب فضایی خانه ها و کالبدشان را تحت تاثیر قرار داده و سبکی تلفیقی به وجود آورده است. بررسی اجمالی فضاها و اجزای اصلی خانه های سنتی شهر سنندج به خوبی سیر تحول این تغییر را نشان می دهد. هدف از انجام پژوهش حاضر، بررسی سیر تحول سلسله مراتب فضایی ورود به خانه های سنندج در دوران گذار از دوره ی سنت به دوره ی مدرن می باشد. پژوهش حاضر با رویکرد نظری و به روش تاریخی-تفسیری و تحلیل محتوا انجام می گیرد. بخش نظری با روش کیفی و با توجه به ادبیات نظری گردآوری شده؛ و معیارهای تاثیرگذار بر سنجش کیفیت های فضایی حاصل درگونه های مختلف ابنیه مسکونی، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. همچنین بخش عملی پژوهش از طریق مورد پژوهی در دو مرحله انجام پذیرفته است. از این حیث، چارچوب نظری در مرحله ی نخست، بررسی مختصر اجزای خانه های دوره ی سنت و مدرن، و همچنین، شناسایی خانه ها بر مبنای دوره های تاریخی، به واسطه مطالعات میدانی، برداشت، عکس برداری، ترسیم پلان خانه و بهره گیری از مدارک و نقشه های موجود، صورت گرفته است. در مرحله بعدی، کلیه ابنیه مسکونی حائز شرایط، جهت تحقیق و بررسی بر اساس داده های میدانی و مطالعات کتابخانه ای، با استفاده از روش استدلال منطقی، مقایسه، تحلیل و شناسایی شده؛ و سلسله مراتب فضای ورودی خانه ها بر اساس رویکرد تحقیق، مورد تجزیه و تحلیلی قرار گرفته اند. یافته های تحقیق نشان می دهدکه سلسله مراتب ورود به خانه هایی با معماری قبل از دوره ناصری، متناسب و درخور با نیازهای ساکنان است که کمتر در اولویت توجه معماران دوره پهلوی قرارگرفته است. از این جهت، استفاده از فضاهای حد واسط و بینابینی در معماری، علاوه بر ایجاد محرمیت، می تواند تعریف درستی از فضاهای خصوصی و نیمه خصوصی در خانه ارائه دهد و از درهم تنیدگی درکاربری و هویت دیگر فضاها جلوگیری کند؛ و در نهایت می تواند موجب ارائه الگویی برای ایجاد محرمیت شود؛ که اصلی جدا نشدنی از هویت در معماری و فرهنگ ایرانی- اسلامی است.

تبیین مؤلفه‌ها و شاخص‌های طراحی هتلِ مطابق با شریعت (مطالعه موردی هتل‌های زنجیره‌ای پارس)

مصطفی محمودی

رشد و توسعه گردشگری (انبوه) در سال های گذشته پیامدهای نامطلوب و نامناسب فرهنگی-اجتماعی مانند استحاله و تهاجم فرهنگی، بروز مفاسد و ناهنجاری های اجتماعی و تخریب فرهنگ بومی را در بسیاری از مناطق به همراه داشته است. کشورهای اسلامی برای توسعه این نوع از گردشگری اغلب با چالش مواجه هستند؛ از این رو متفکران و اندیشمندان مسلمان راهکارهایی را برای رفع این مشکلات فرهنگی-اجتماعی ارائه نموده اند که یکی از آن ها ارائه الگویی جایگزین مطابق با احکام اسلام و شریعت است. با اندک توجهی می توان دریافت که درباره زیرساخت های گردشگری مثل خطوط هوایی و هتل ها هیچ قوانین و معیارهای طبقه بندی شده ای برای ارائه خدمات به مسلمانان و گردشگران اسلامی وجود ندارد. بخش گردشگران مسلمان احتیاجات مادی و معنوی خاصی در مسافرت دارند که این موارد بر انتخاب هتل مدنظر آن ها تأثیر خواهند گذاشت. در این مقاله تلاش شده است مهم ترین مؤلفه های طراحی یک هتل برای رفع نیازهای مادی و معنوی گردشگران مسلمان مطابق با شریعت و شاخص های آن ها براساس کتب و مفاهیم دین اسلام شناسایی و تبیین شوند. سؤال اصلی این پژوهش در این راستا این گونه خواهد بود: چه استانداردها و ضوابطی برای طراحی یک هتل مطابق با شریعت باید رعایت شوند؟ راهبردهای این پژوهش به لحاظ هدف، توسعه ای و کاربردی و به لحاظ رویکرد (ویژگی و ماهیت داده ها)، کیفی و کمی بوده و ازنظر ماهیت و روش، توصیفی از نوع پیمایش است. رویکرد اصلی نظری و پارادایم پژوهش اصل «شرع» به عنوان احکام اساسی دین اسلام بوده است؛ و هدف آن تبیین هتلِ مطابق با شریعت می باشد. کشورهای اسلامی استانداردهایی را برای ارائه خدمات گردشگری و مهمان نوازی با عنوان دوستانه با مسلمان تدوین کرده اند. اصطلاح دوستانه با مسلمان به محصولات یا خدمات صنعت گردشگری اشاره دارد که بر اساس احکام شریعت تولید و ارائه می شوند. با توجه به اهمیت ویژگی های هتل اسلامی، مؤلفه های 1. تفکیک جنسی در امکانات تفریحی، 2. ایمنی و امنیت اخلاقی، 3. فضای محرمیت، و 4. طراحی و معماری اسلامی به عنوان شاخص هایی برای این هتل ها انتخاب شدند. هتل های زنجیره ای پارس ازنظر تطابق با شریعت در مؤلفه های طراحی اسلامی و تفکیک جنسیت در وضع مطلوبی قرار دارند؛ اما در مؤلفه های فضای محرمیت و ایمنی و امنیت اخلاقی نیاز به توجه بیشتر هستند. از منظر نظری، این پژوهش آگاهی هتل ها را از بخش های جدید بازار افزایش می دهد که لازمه حیات در این بازار رقابتی است؛ زیرا حتی هتل های کشورهای غیراسلامی هم برای جذب گردشگران مسلمان تلاش می کنند. وجود شاخص های مطابق به شریعت نقاط ضعف هتل ها را در این بخش آشکار نموده و مقایسه میان آن ها را ممکن می سازد. این شاخص ها همچنین قابل کاربرد برای ارائه مجوزهای بین المللی در صنعت گردشگری حلال هستند.

بررسی وجود نظم شبه تناوبی در تزئینات گنبدخانه تاج الملک مسجد جامع اصفهان

ساحل دژپسند

برای پوشاندن سطوح توسط اشکال هندسی، از دو شیوه تناوبی یا شبه ‏تناوبی استفاده می شود. در روش تناوبی واحد تکرار بر مبنای تقارن انتقالی است؛ اما روش شبه ‏تناوبی فاقد تقارن انتقالی و بسیار پیچیده تر از روش تناوبی است. نظم شبه ‏تناوبی از جمله انتظام های خُرد مقیاس موجود در مواد طبیعی نیز هست. شبه بلورها -مواد دارای این نظم که در اواخر قرن بیستم به وجود آنها پی برده شد- تقارنی خاص از خود بروز می دهند و قواعد بلورنگاری متعارف را که بر مبنای تقارن انتقالی است؛ نقض می کنند. تحقیقات اخیر در این زمینه نشان می دهند که معماران ایرانی از قدیم با نظم شبه‏ تناوبی آشنایی داشته اند. استفاده از این نظم تاکنون در تزئینات سه بنای تاریخی ایران به اثبات رسیده است که قدیمی ترین آنها گنبد کبود مراغه و مربوط به اواخر قرن ششم هجری (اواخر عهد سلجوقی (سلجوقیان عراق)) می باشد. سوال اصلی تحقیق این است که آیا بنای دیگر (قدیمی تر)ی در ایران وجود دارد که دارای تزئیناتی با نظم شبه ‏تناوبی باشد؟ این مقاله با این فرضیه که معماران ایرانی حداقل از اوایل دوره سلجوقی سابقه آشنایی با این نظم خاص هندسی را داشته اند؛ هدف اصلی خود را در بررسی تزئینات گره چینی گنبدخانه تاج الملک (481ه.ق) -که از بناهای مهم این عصر است- قرار داده است. روش تحقیق این مقاله بر مبنای روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و استدلال منطقی می باشد؛ که بر طبق آن، شبکه زیرساختی هندسی در تزئینات گره چینی بناهای مطالعه شده قبلی مورد مقایسه قرار گرفته و مبنایی جهت دستیابی به نتایج جدید در این تحقیق شده اند. با مقایسه نظم موجود در نقوش گنبدخانه تاج الملک با ساختار شبه بلورها، مشخص شد که حداقل یکی از گره چینی های داخلی آن دارای چینشی با نظم شبه ‏تناوبی (از نوع تقارن دورانی درجه هفت) می باشد. بدین ترتیب، این قدیمی ترین نمونه معماری از هنر هندسه دارای نظم شبه ‏تناوبی در ایران می باشد که تاکنون شناسایی و معرفی شده است و قدمت استفاده از نظم شبه‏ تناوبی در معماری ایرانی به اواخر قرن پنجم هجری انتقال می یابد.

تحلیل هندسی و تناسباتی ساختار حیاط مرکزی و اتاق های فصلی در معماری بومی اقلیم سرد (نمونه موردی: خانه های قاجاری اردبیل)

آزاده شاهچراغی

طراحی مناسب در کالبد و مشخصات فیزیکی یکی از راهکارهای اقلیمی خانه های تاریخی در تعامل با طبیعت بوده است. در واقع این خانه ها در طی سال ها با آزمون های مختلف به ترکیبی پایدار و اصولی بازتولیدشدنی دست یافته اند که علاوه بر تاثیر مستقیم بر سلامت کاربران فضا، از مشکلات هدررفت انرژی نظیر شرایط ناسالم فضاهای داخلی، بحران های زیست محیطی، و... نیز می کاهد؛ اصولی که امروزه در مشخصات کالبدی فضاها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر این مبنا در پژوهش حاضر به شناسایی الگوهای هندسی، تناسباتی و استانداردهای حاکم در ساختارهای حیاط مرکزی، تالارهای زمستان نشین و اتاق های فصلی مبتنی بر اقلیم سرد، پرداخته می شود. همچنین روابط فضاها نیز براساس مشخصات کالبدی مورد مطالعه قرار می گیرد؛ تا با مقایسه معیارهای اقلیمی بتوان به الگوی طراحی پایدار براساس الگوهای ساختاری دست یافت؛ رایج ترین نسبت های فضایی منطبق بر طبیعت را در این منطقه شناسایی نمود؛ و در تطابق با نیازهای امروز بکار گرفت. در این پژوهش 12 خانه از دوره قاجار در اردبیل -که بیشترین فراوانی را دارند- مورد بررسی قرار می گیرند؛ بدین ترتیب که جمع آوری اطلاعات و مطالعات میدانی از فضاهای تاثیرپذیر از اقلیم در جداولی دسته بندی می شوند؛ و با روش های محاسباتی، استدلال منطقی داده ها و تحلیل های کمی و کیفی مجموعه ای حاصل از تناسبات هندسی و روابط فضایی شناسایی می گردند. نتایج براساس رایج ترین نسبت ها، ابعاد و مساحت ها نشان از تطبیق و ارتباط پیشرو الگوهای فضایی با ترکیب تأثیرپذیر داده های اقلیم سرد دارد؛ به نحوی که برخی فضاها با توجه به نوع کاربری و فصول استفاده شان دارای تناسبات مشابه و اشکال مقتضی اند؛ تمایز فصلی فضاها صرفاً به فصول زمستان و تابستان محدود شده است؛ و جزئیات طراحی براساس فصول سرد بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. از این رو بکارگیری الگوهای ساختاری گذشته جهت طراحی در معماری امروز می تواند تا حدود زیادی از هدررفت انرژی جلوگیری نماید.

بررسی تطبیقی معیار‌های کرامت انسانی به عنوان یکی از ویژگی‌های شهر مطلوب اسلامی در محله‌های نوساز و قدیمی (مورد پژوهشی: محله‌های حکیمیه و خیابان ایران شهر تهران)

سیدعبدالهادی دانشپور

کرامت انسانی، به معنای ارج نهادن به گوهر و وجود انسان به عنوان برترین مخلوق خداوند است. این مفهوم می تواند در برنامه ها و مداخلات شهرسازان، تعبیری فضایی پیدا کند. برای نمونه به نظر می رسد بتوان میان محلاتی که سطح بالاتری از کرامت انسانی را برای ساکنان و بهره وران خود قائل می شوند؛ و محلاتی که کمتر این معیار را محقق می کنند؛ تمایز قائل شد. این پژوهش با بررسی یک نمونه محله ی قدیمی و یک نمونه محله ی نوساز درصدد است که بتواند به این پرسش پاسخ دهد که آیا محلات جدیدالتاسیس توانسته اند دست کم به اندازه محلات قدیمی در حفظ کرامت انسانی موفق باشند؟ این پژوهش از نوع توسعه ای بوده و روش تحقیق آن تطبیقی است. برای این منظور، نخست معیارهای کرامت انسانی با استناد به آرای علمای مسلمان و آثار اندیشمندان غیرمسلمان تبیین می گردد. سپس برای سنجش هر یک از معیارهای کرامت انسانی، تعدادی گویه و سوال تدوین شده که پرسشنامه ای نیمه ساخت یافته را تشکیل می دهند. پس از تأیید روایی و پایایی، این پرسش نامه در دو محله به صورت تطبیقی سنجیده می شود. نتایج حاصل از پیمایش نشان می دهد معیارهای کرامت انسانی در محله سنتی و قدیمی خیابان ایران بیشتر از محله جدید و نوساز حکیمیه محقق شده است.

بررسی تحول سازماندهی فضایی در معماری مدارس دوره اسلامی: مطالعه تطبیقی دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار

حامد حیاتی

با ورود اسلام به ایران، دانش اندوزی -که این بار با دین پیوندی مستحکم داشت- در این سرزمین به شکوفایی می رسد. با اینکه در دوره های بعد، مدارس مستقل از مساجد به وجود آمدند؛ اما پیوند میان مسجد و مدرسه به دلیل تعلیمات مذهبی در مدارس دوباره شکل گرفت و به مسجد- مدرسه در معماری اسلامی منتصب شد. ادغام دو عملکرد مسجد و مدرسه به شکل گیری نوآوری ها و خلاقیت های فضایی در معماری این بناها ختم شد. از این رو معماری آن ها در میان معماری اسلامی اهمیت فوق العاده ای داشته است. این نوشتار با این فرضیه که کالبد مدارس ایرانی در دوره سلجوقی تا دوره قاجار، سیری تحولی داشته است؛ در جستجوی یافتن ویژگی های کالبدی مدارس ایرانی در هر دوره تاریخی و نیز روند تحول سازماندهی فضایی آن ها از طریق بررسی نمونه ها می باشد. همچنین جهت درک بهتر و تحلیل دقیق تر تحولات سازماندهی فضایی، گونه شناسی نظام ارتباط و نظام کالبدی مدارس سنتی چهار دوره تاریخی صورت گرفت. این گونه شناسی شامل موضوعاتی ازجمله نظام کالبدی، سازمان دهی فضایی، ارتباطات کالبدی، نحوه ارتباط فضای آموزشی و نیایشی، شیوه های تعریف فضا (بسته، باز و پوشیده) می باشد. روش گردآوری اطلاعات پژوهش، به لحاظ نوع نتایج توصیفی-تحلیلی و به لحاظ رهیافت تاریخی-تفسیری است که به شیوه تحلیل گونه شناختی و با شیوه گردآوری داده کتابخانه ای (اسنادی) و با ابزار نقشه خوانی، سندخوانی و فیش برداری انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مدارس در هر دورۀ تاریخی، خصوصیات کالبدی ویژه ای پیدا کردند و همین امر سبب ایجاد تحولات فضایی از جمله فضاهای اقامتی، آموزشی و نیایشی مطلوب در جهت نیازهای طلاب بوده است. به عنوان مثال، ایوان های مدارس سنتی در ابتدا کارکرد آموزشی داشتند و طلاب جهت امر مباحثه در ایوان ها گردهم می آمدند. همچنین در برخی موارد کارکرد نیایشی نیز داشتند. در نتیجه با توجه به پژوهش حاضر و بررسی نمونه های موردی، کالبد مدارس سنتی از لحاظ ویژگی های اجزای اصلی شامل (ایوان، حجره، مدرس، و...) و سازماندهی فضایی، تحولات تکاملی را در طی دوره های سلجوقی، تیموری، صفوی، قاجار طی کرده اند.

بررسی جایگاه ارزش‌های بنیادین زیبایی‌شناسی در خلق معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی

مظفر عباس زاده

زیبایی محیط شهری به عنوان بستری که هر روزه توسط طیف وسیعی از مردم تجربه می شود؛ جزو نیازهای متعالی انسان بوده است؛ و به مثابه محرکی برای شکوفایی وی عمل می کند. لذا در شکل دهی و طراحی محیط، مقوله هنر و رابطه آن با موضوع زیبایی شناسی از اهمیت شایان توجهی برخوردار است و در سطح جامعه به پدیده ای ارزشی و هدفمند نیز بدل می شود.
هدف از این تحقیق، بررسی مفهوم نظری ارزش های بنیادین زیبایی شناسی است؛ تا علاوه بر شناسایی و نقش ارزش های بنیادین زیبایی شناسی ایرانی- اسلامی، به تبیین جایگاه کابردی ارزش های بنیادین زیبایی شناسی در خلق معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی بپردازد. این هدف در راستای پاسخگویی به سوالات اصلی است: ارزش های بنیادین زیبایی شناسی در دو دیدگاه جهان غرب و ایرانی- اسلامی از چه جایگاه نظری برخوردار است؟! و کاربرد عملی احصای ارزش های بنیادین زیبایی شناسی در معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی چیست؟! تحقیق حاضر از نوع بنیادی- نظری با رویکرد کیفی است؛ که در آن جمع آوری داده ها و اطلاعات کیفی با استفاده از منابع اسنادی مکتوب علمی و کتابخانه ای در حوزه های علوم مرتبط با زیبایی شناسی انجام می گیرد و اطلاعات تحلیلی با تعمیم به حوزه معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی با روش استدلال قیاسی به استحصال نظری ارزش های بنیادین زیبایی شناسی و اصول کاربردی خلق معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی می پردازد.
یافته های این تحقیق حاکی از آن است که چهار دسته اصلی ارزش های بنیادین زیبایی شناسی در اسلام، 1. ارزش های زیبایی شناسی معقول، 2. محسوس، 3. معقول مستند بر محسوس، و 4. محسوس مستند بر معقول بوده است و این ارزش ها به ترتیب در ارتباط با زمینه های منطقی، عاطفی و اخلاقی، معنا و رمزپردازی، آرمان ها و ایده های معقول می باشند که در بستر معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی بکار گرفته می شوند.