پژوهش هاي معماري اسلامي

پژوهشی در قدمت و کارکرد کُناری‌محله، ساختاری ناشناخته در مجموعه ارگ بم

اسدالله جودکی عزیزی

مجموعه ارگ بم یکی از مهمترین شهرهای کهن ایرانی- اسلامی به شمار می رود. این مجموعه محور تاریخی شهر بم است و در شرق استان کرمان قرار دارد. در ارتباط با ساختار شهری ارگ بم پژوهش هایی تاکنون صورت گرفته و هرکدام به نتایج قابل توجهی نیز دست یافته اند؛ امّا بخش هایی از آن کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. یکی از این عناصر شهری، محله موسوم به «کُناری» یا «کُناری محله» است که در هیچ پژوهشی به صورت فراگیر بررسی و مطالعه نشده است. آنچه در مورد این محله در پاره ای از پژوهش ها نگاشته شده است؛ مبنای تحقیقی دقیقی ندارند به همین دلیل پیوسته با حدس و گمان همراه بوده اند. از این روی، در کارکرد و قدمت این محله پرسش هایی مطرح اند که هیچگاه پاسخ روشنی نیافته اند. از سویی دیگر رخداد زلزله سال1382 خورشیدی، به رغم آثار ویرانگرش امکانی فراهم ساخت تا برخی از لایه های پنهان این محله به طور ویژه، و مجموعه تاریخی ارگ بم به طور کلّی آشکار شوند. پژوهش پیش رو نیز، با بهرمندی از رهیافت تاریخی و گردآوری یافته ها با مطالعات میدانی و اسنادی، این محله را مورد بررسی و مطالعه قرار داده است. نتایج تحقیق نشان می دهند که کُناری محله در ساختار نخستینش بخشی از شارستان پیوسته ی مجموعه بوده است. باروی محیطی آن در جبهه های شمال و غرب همزمان با دیگر قسمت های مجموعه در اواخر دوره ی سلوکی و اوایل دوره ی اشکانی شکل گرفت و تا دوره ی ساسانی و سده ی نخست دوران اسلامی لایه هایی به آن الحاق شد. در نیمه ی دوم سده ی ششم ه.ق، همزمان با کوتوالی سابق علی (580-563 هـ.ق.)، عامل بهرامشاه اتابک نهم کرمان -که سرهنگی کارکشته بود و در عین حال دوره ای هفده ساله و با ثبات در حکومت بم ورق زد- حصار جنوبی ایجاد و کُناری محله از بدنه ی شارستان جدا شد. علت این موضوع به مسأله اسکان نظامیان پرشماری بازمی گشت که تحت امر وی بودند. سابق علی همزمان بنای موسوم به «اصطبل حکومتی» را در فاصله ای نزدیک ساخت تا اسب های سواره نظام را در آن جای دهد؛ از طریق مردگردی اصطبل را به بالای حصار جنوبی کناری -که یک ورودی آنرا به درون محله ارتباط می داد- وصل ساخت. به نظر می رسد کُناری کارکرد خود را تا اواسط سده ی سیزدهم هـ.ق. حفظ کرد. از آن زمان به بعد به دلیل تخلیه اجباری مجموعه و اسکان انحصاری سربازان محلی در بخش حاکم نشین، این محله نیز متروک و سربازخانه ی جدید یا «قورخانه» جایگزین آن شد. آب کُناری محله از طریق مجرایی فرعی که از سامانه ی آبرسانی حمام حاکم انشعاب یافته؛ تأمین می شده است.

مقایسه و تطبیق اصل شفافیت در کالبد و طرح - خانه‌های دوره‌های صفوی و قاجار اصفهان

کورش مؤمنی

شفافیت از اصولی است که پیوسته در معماری ایرانی بکار گرفته شده است و با گذر زمان، روند شکوفایی آن به اوج خود رسیده است. خانه ها -که از مهم ترین بناها در معماری اسلامی هستند- در طول تاریخ، تجلی گر این اصل بوده اند. اصفهان، به عنوان شهری که در دو دوره ی مهم، پایتخت سیاسی کشور بوده است؛ دارای اهمیت معماری فراوانی است. از این حیث، بناهایی با معماری ارزشمند در این دوره ها بنا شده اند که از مهم ترین این بناها، خانه ها هستند. بنابراین این نوشتار به منظور بازشناسی و بازبکارگیری اصل شفافیت و نمود آن در معماری مسکونی معاصر، به بررسی و مقایسه ی اصل شفافیت در معماری خانه های دو دوره ی تاریخی صفوی و قاجار اصفهان، پرداخته است. نگارندگان در پی پاسخ به این سؤالات هستند که؛ شفافیت در کالبد خانه های تاریخی اصفهان به چه صورت تجلی می یابد؟ و اصل شفافیت در دوره های صفوی و قاجار به چه صورت نمود یافته است و در کدام دوره نمود بیشتری داشته است؟ در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف مقایسه و تطبیق اصل شفافیت و راه کارهای بکارگرفته شده جهت نمود آن در خانه های دو دوره ی مهم تاریخی شهر اصفهان، به صورت توصیفی- تحلیلی انجام شده است. بخش مبانی نظری آن، با استناد به منابع کتابخانه ای و بخش میدانی و بررسی نمونه های تحقیق با بکارگیری اسناد و نقشه های تصویری معتبر، مشاهده ی مستقیم از بناها و مصاحبه با افراد متخصص، صورت گرفته است. در بخشی از کار جهت اطمینان از روایی و پایایی شاخصه های تحقیق، از پرسش نامه استفاده گردید. نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که شفافیت در خانه های صفوی و قاجاری به صورت مبانی و شاخصه هایی چون «ماده زدایی و سبکی»، «نفوذپذیری و انعکاس»، «سیالیت و پویایی»، «تداوم بصری» و «سازمان دهی فضایی و توالی»، نمود یافته است. هر یک از این اصول، خود با استفاده از راه کارهای خاصی در بنا، شفافیت را ایجاد می کرده اند و می توان گفت که معماری خانه های قاجاری، مبانی و الگوهای صفوی بکارگرفته شده را ارتقا بخشیده و حتی در بخش هایی نوآوری هایی را در ایجاد شفافیت در کالبد بنا، ایجاد نموده است. در کل نمونه های قاجاری مورد بررسی، نمونه های کامل تری در بکارگیری اصل شفافیت در کالبد بنا بوده و اوج شفافیت را نشان می دهند.

مفهوم مشارکت در محیط از منظر اندیشه ی اسلامی و اندیشه ی غربی

مینو قره بگلو

انسان به حکم موجودی اجتماعی، برای برخورداری از آسایش و تأمین آرامش و امنیت خود به دیگران نیازمند است و همین نیازها ایده ی تعاون و مشارکت با دیگران را در او ترغیب و گاه مجبور می سازد. امروزه طراحان و برنامه ریزان شهری در قالب متخصصان حرفه ای سعی در درگیر کردن استفاده کنندگان از طرح هایشان از طریق رویکردهای مشارکتی طراحی در جهت تشخیص جنبه های اساسی مسئله، وضوح بخشیدن به آن جنبه ها و پیشنهاد راه کارهای عملی برای اعلام نظر افراد جامعه هستند. مقاله ی حاضر با هدف رسیدن به مفهوم مشارکت و تعیین معیارهای هم تراز جذب مشارکت در محیط با استناد به منابع غربی و منابع معتبر اسلامی تدوین گردیده است. در این راستا، سؤالاتی مطرح می گردد از آن جمله که افتراقات و اشتراکات مفهوم مشارکت در محیط از دو منظر اندیشه ی اسلامی و اندیشه ی غربی چیست؟ با توجه به ماهیت بنیادی - نظری و رویکرد کیفی پژوهش به گردآوری مجموعه ای از داده ها به روش تفسیری-تحلیلی مبتنی بر مطالعات اسنادی پرداخته شد. یافته ها نشان از این دارد که در اندیشه ی غربی سطح بندی مفهوم مشارکت در دیدگاه نظریه پردازان طیفی از عدم مشارکت تا مشارکت خودجوش را شامل می شود. همچنین، بسیاری از دیدگاه ها به صورت کل نگر، و صرفاً با توجه به پس زمینه ای از ذهنیات فردی و در نظرگرفتن ایده آل های نهادهای فکری و معماری بدون درنظرگرفتن فرهنگ و باورهای اجتماعی جوامع گوناگون شکل گرفته است؛ و اصالت بر بعد فردی و رضایت طرفین بوده و ترجیحات فردی در اولویت قرار دارد. در اندیشه ی اسلامی، یکی از اصول اخلاقی اسلام در جامعه برای رسیدن به امت واحده که تأکید فراوانی به آن شده، مشارکت معرفی گردیده است. اصل مشارکت نیز دارای اصول اخلاقی ثانویه ای است که هرکدام از اصول در بطن خود اصل مکملی را دارد که به مشارکت خودجوش منجر می گردد و با رعایت آن ها می توان به مشارکت مطلوب در محیط دست یافت. نتایج حاصل از تطبیق مفاهیم و مظاهر در دو سطح اسلامی و غربی معیارهای مختلفی از مشارکت در محیط را ارائه می دهد که مقایسه ی اصول بیانگر این نکته است؛ برخلاف نگاه غرب گرایانه که بر بعد فردی و رضایت طرفین تمرکز نموده است؛ دیدگاه اسلامی به مؤلفه هایی از جمله تعاون، روحیه ی وقف، جهاد و انفاق به عنوان مراتب بالای مشارکت تأکید دارد.

بررسی تأثیر میزان زمینه‌گرایی بناهای میان‌افزا بر تداوم حیات بافت تاریخی بازار سنتی ایرانی - (نمونه موردی: حریم درجه دو بافت تاریخی بازار سنتی اردبیل)

سیده الهام علوی زاده

بازار سنتی ایرانی، به عنوان نمونه ای اعلی از هنر و معماری اسلامی ایرانی، میراث غنی فرهنگی به شمار می آید. این پدیده ی معماری درشت دانه، خود متکامل و متجانس با زمینه ی شهری پیرامون، مانند سایر بافت های شهری، از عواقب تحولات ناشی از زندگی مدرن در حوزه ی داخلی و پیرامونی خود مصون نبوده است. از طرفی تغییر و تحول و ایجاد ساختارهای جدید، جهت تداوم حیات و زندگی بافت های تاریخی، ضروری است. مفهوم زمینه گرایی و هدف آن در بافت تاریخی، بر اساس مفاهیم کیفی ایجاد کل زنده، منسجم و پویا، مبنی بر لزوم شناخت و تأکید بر استخراج زبان الگوی بافت، جهت انسجام ساختاری و عملکردی در توسعه های پیرامونی است. این پژوهش، در راستای واکاوی ناهماهنگی بناهای میان افزا در بافت تاریخی شهر ایرانی-اسلامی و نقد زمینه گرایی موجود، ابتدا با روشی توصیفی- تحلیلی، زبان الگوی بازار سنتی اردبیل را به عنوان نمونه موردی بررسی می نماید. سپس جهت پاسخ به چگونگی تأثیر میزان انسجام میان افزاها به عنوان سنجه ی زمینه گرایی بر تداوم زبان الگو به عنوان مشخصه تداوم حیات بافت، تحقیق پیمایشی (میدانی)، مشاهده و همچنین از پرسشنامه به عنوان ابزار جمع آوری اطلاعات و از نرم افزارSPSS به عنوان ابزار تحلیل و ارزیابی داده ها استفاده می شود. یافته ها در بخش اول نشان می دهد؛ مراکز نیرومند کالبدی-عملکردی واجد مقیاس بندی که الگوی حیات ساختار های مختلف را به وجود می آورند. در نمونه ی بازار سنتی اردبیل در انطباق با سه مقیاس کلان، میانه و خرد، حاکی از حد اعلای کیفیت حیات است و انسجام معنایی ناشی از جهان بینی وحدت گرا و پویای اسلامی را در ساختار بازار سنتی متجلی می سازد. یافته ها در بخش دوم حاکی از عدم انسجام کلی میان افزاهای معاصر در حریم درجه دو بازار سنتی اردبیل است. همچنین نشان می دهد متغیرهای انسجام ساختاری، انسجام بصری و انسجام فضایی بر متغیر وابسته حیات کالبدی بازار سنتی، متغیر انسجام فعالیتی و متغیر انسجام ادراکی بنای جدید به عنوان متغیر پیش بین بر حیات عملکردی بازار سنتی تأثیر مستقیم و معنی داری داشته و تغییرات آن را پیش بینی می کنند. لذا پرداختن به مفاهیمی چون مقیاس بندی فراگیر و توزیع مقیاس ها، فراتر از الزام صرف به استفاده از اجر و ارتفاع محدود بنا و قاب پنجره ی چوبی نمایان در حریم بازار سنتی ضروری است تا بتوان مفاهیمی عمیق از زبان الگوی بافت را تداوم بخشید و توصیه های جدید برای ایجاد هویت طراحی در بافت های تاریخی، جهت تأکید بر «الگوگرایی» به جای «فرم گرایی» برای طراحان داشت.

ملاحظاتی چند در دانش کتیبه‌نگاری و ضرورت کاربرد اصول و قواعد خوشنویسی در تحلیل کتیبه‌ها

شهاب شهیدانی

رویکردهای کتیبه شناسی موجود؛ اغلب وجوه مختلف ادبی و ملاحظات محتوایی متن، اهمیّت تاریخی و توجه به وقایع گذشته در بطن کتیبه ها را مدّ نظر دارد و این امر منجر به گونه شناسی و طبقه بندی کتیبه ها از حیث مضامین وقفی، فرمانی، یادمانی و احداثی و در نوع دیگر شناخت مواد و مصالح شده است. در این میان جنبه های هنریِ کتیبه ها از منظر خوشنویسی که دارای ارزش بالایی می باشد، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بخش مهمی از این نقیصه به فقدان مبانی و روش های نقد کتیبه ها بر اساس ملاحظات خوشنویسی و اصول و قواعد آن باز می گردد. با آنکه این اصول و قواعد؛ منبع و معیاری مهم برای درک زیبایی، شناخت و تحلیل آثار خوشنویسی است اما این سنجه بیشتر در قالب های غیرکتیبه نگاری و از جمله قطعه نویسی، چلیپا، کتابت و کتاب آرایی به کار گرفته شده و در خصوص کتیبه نگاری مورد غفلت قرار گرفته است. هدف این پژوهش ارائه مبانی نظری و تحلیلی در خصوص چگونگی بهره مندی از اصول و قواعد خوشنویسی در کتیبه شناسی از منظر هنر خوشنویسی است این امر با روش تحلیلی و توصیفی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و اطلاعات میدانی از کتیبه ها انجام گرفته است. در پی یافتن سوال و مسأله اصلی پژوهش مبنی بر چگونگی تحلیل کتیبه ها از منظر اصول و قواعد خوشنویسی؛ و با عطف به رساله های خوشنویسی و پژوهش های مرتبط، یافته های پژوهش بیانگر آن است که استفاده از اصول و قواعدِ مندرج در رساله های خوشنویسی، بنا به ملاحظات خاص کتیبه نگاری و مقتضیات معماری با جرح و تعدیل لازم و با توجه به میزان انطباق برخی از آنها در کتیبه نگاری امکان پذیر خواهد بود. اصل نسبت، ترکیب و کرسی در روند تحلیلی کتیبه ها دارای ارزش مهم تری است و اصول صفا و شأن، قاعده مشق نظری و عملی در درجه بعدی قرار می گیرد. نحوه شناخت سبک و شیوه به عنوان مولّفه ای اساسی در تحلیل کتیبه نگاری نیز با توجه به کیفیت و کمیت کتیبه ها دارای اهمیت است. طبیعی است که مبانی ارائه شده در جنب سایر روش ها و گونه شناسی مطالعاتِ کتیبه نگاری، می تواند به درک روشمندتری از ارزش های کتیبه نگاری منجر شود و چشم انداز تازه تری را برای ارزیابی و تحلیل وجوه زیباشناختیِ کتیبه ها فراهم سازد.