اصالت وجود یا ماهیت؟

  منازعه­ای تاریخی بین اندیشمندان حول مبحث اصالت وجود (منسوب به مشائین) و اصالت ماهیت (منسوب به اشراقیین) وجود دارد که از آن به نام مساله اصالت وجود یا ماهیت یاد می­شود [1] [2] .

  از دیدگاه عقلی، هر ممکن­الوجودی دارای دو حیثیت است: یکی حیثیت وجود و دیگری حیثیت ماهیت. این مساله این گونه عنوان می­شود که آیا وجود (هستی) اصیل است و ماهیت [3] (چیستی) اعتباری و یا اینکه ماهیت اصیل است و وجود اعتباری؟ کدامیک از دو مفهوم وجود و ماهیت ذاتا از واقعیت عینی حکایت می­کند؟ واقعیت عینی، مصداق ذاتی و بی­واسطه­ی وجود است یا ماهیت؟ آیا واقعیت عینی همان است که مفاهیم ماهوی از آن حکایت می­کند، یا اینکه ماهیات تنها نمایانگر حدود و قالب­های واقعیت­های خارجی هستند و آنچه حکایت از ذات واقعیت و محتوای قالب­های مفهومی آن­ها می­کند، مفهوم وجود است؟ [4]

  چنانچه مراتب تشکیکی وجود با مثال نور و فاصله گرفتن از مبدا نور توضیح داده می­شود و با اذعان به اینکه هر مثال در تبیین یک مساله، از جهاتی نزدیک کننده به مقصود و از جهاتی دور کننده از مقصود است، مثالی برای تبیین مساله اصالت وجود به کمک مسائل پردازش تصویر بیان می­شود.

  یک تصویر سیاه و سفید، مانند شکل صفحه بعد درنظر بگیرید. کد کردن اطلاعات این تصویر بدین صورت انجام می­گیرد که با توجه به دقت، تصویر به چندین پیکسل تقسیم می­شود و بازای هر پیکسل یک عدد بین صفر و یک به هر پیکسل نسبت داده می­شود. عدد یک بیانگر سفید و عدد صفر بیانگر سیاه و اعداد بین صفر و یک مبین رنگی خاکستری در طیف سیاه و سفید خواهد بود.

  این تصویر را می­توان تمام ممکن الوجودها تصور کرد و وجود را می­توان بسان سفیدی فرض کرد که هر پیکسل، بهره­ای از وجود (عددی بین صفر و یک) برده است. ما این مجموعه نقاط سفید و سیاه تصویر را می­توانیم به چند دسته تقسیم بندی کنیم و بخشی از تصویر را کودک بنامیم، بخشی را نرده یک باغچه منظور داریم و بهمین ترتیب حدود و قالب­هایی برای هر دسته از این پیکسل­ها درنظر بگیریم. این حدود و قالب­ها همان ماهیت خواهد بود. همانطور که ملاحظه می­شود، واقعیت عینی این تصویر همان سفید و سیاه بودن پیکسل­ها (وجود با مراتب مشکک) است و ما بصورت اعتباری برای یکسری از آن­ها ماهیت قائل می­شویم.

  حال اصالت با وجود است یا ماهیت؟

  [1] تقریرات فلسفی امام خمینی، عبدالغنی اردبیلی، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوم، 1385.

  [2] مجموعه آثار استاد شهید مطهری، بخش فلسفه، جلدهای 7و9و10، انتشارات صدرا، چاپ هشتم، 1384.

  [3] ماهو؟ (چیست؟)

  [4] آموزش فلسفه، مصباح یزدی، شرکت چاپ و انتشارات بین الملل، چاپ چهارم، بهار 83.